Mata Hari, właśc. Margaretha Geertruida MacLeod, z domu Zelle (ur. 7 sierpnia 1876 w Leeuwarden, zm. 15 października 1917 w Vincennes) – holenderska tancerka egzotyczna i kurtyzana, skazana za szpiegostwo na rzecz Niemiec podczas I wojny światowej i rozstrzelana we Francji.

Życiorys Wczesne lata Urodziła się jako córka holenderskiego przedsiębiorcy Adama Zelle i Antje van der Meulen. Kiedy miała 6 lat, jej rodzina przeprowadziła się do Lejdy. W 1891 roku zmarła jej matka, a interes ojca zbankrutował. Wkrótce Margaretha ukończyła studium nauczycielskie i podjęła pracę jako nauczycielka przedszkola, lecz została zwolniona po tym, jak wywołała skandal obyczajowy przez swój romans z dyrektorem placówki.

thumb|left|Margaretha Zelle w dniu ślubu W wieku 18 lat odpowiedziała na anons matrymonialny starszego od siebie o 22 lata oficera holenderskiej marynarki, Rudolfa McLeoda, który niemal całe dorosłe życie spędził w służbie wojskowej w Holenderskich Indiach Wschodnich. Po sześciu dniach znajomości zaręczyli się, a pobrali się cztery miesiące później. Wkrótce urodził im się syn, Norman John, z którym w maju 1897 roku wyjechali do Azji. Margaretha urodziła tam córkę, Jeanne Louise.

Małżeństwo szybko zaczęło się rozpadać z powodu alkoholizmu McLeoda, stosowania przez niego przemocy psychicznej wobec Margarethy oraz całkowicie jawnych zdrad. Kres związku nastąpił po śmierci syna (podobno otrutego przez opiekunkę, namówioną do zbrodni przez swojego narzeczonego, żołnierza pragnącego się zemścić na McLeodzie za złe traktowanie w czasie służby). W 1902 roku para wzięła rozwód, a Margaretha zachowała prawo do opieki nad córką. Gdy jednak ta popłynęła w odwiedziny do ojca, ten nie pozwolił jej na powrót. Jeanne Louise zmarła później w wieku 21 lat, prawdopodobnie na syfilis.

Kariera tancerki thumb|left|Mata Hari w trakcie występu (1905) thumb|Mata Hari na erotycznej fotografii w stroju orientalnym (1910) W 1903 roku Margaretha zamieszkała w Paryżu, gdzie zaczęła pozować do zdjęć artystycznych jako księżniczka z Jawy. Wkrótce została tancerką egzotyczną, wykonującą tańce w stylu orientalnym. Zadebiutowała w Musée Guimet 13 marca 1905 roku. Dzięki znajomości kultury Holenderskich Indii Wschodnich wykształciła swój unikalny styl tańca oraz orientalnego stroju, złożonego z podłużnych warstw tkaniny, które zdejmowała w trakcie występu, wysadzanego klejnotami biustonosza i ozdób na głowie. Jej niezwykle odważne jak na tamte czasy występy z elementami striptizu oraz półnagie zdjęcia były szeroko komentowane w świecie artystycznym ówczesnego Paryża i przyniosły jej ogromną popularność. Charakterystyczną cechą spektakli Maty Hari był fakt, że nigdy nie zdejmowała stanika, koncentrując się na obnażaniu dolnych partii ciała. Występowała pod pseudonimem Mata Hari (w jęz. indonezyjskim słońce, dosł. oko dnia), intensywnie rozprzestrzeniając plotki o swoim rzekomym indonezyjskim lub malajskim pochodzeniu (co było częstą praktyką w ówczesnym światku artystycznym). Została też luksusową prostytutką, a jej kochankami byli znani politycy i oficerowie wielu europejskich armii.

Obiecująca kariera Maty Hari zaczęła jednak szybko się kruszyć. Już po kilku latach na scenie doczekała się licznych naśladowczyń, które zaczęły odbierać jej widownię. Ponadto profesjonalni krytycy często wytykali jej dość niski poziom taneczny, zarzucając ekshibicjonizm oraz maskowanie technicznych niedoskonałości i braku walorów artystycznych nachalną nagością. Ponadto Zelle dość późno rozpoczęła karierę taneczną i po 35. roku życia zaczęła widocznie przybierać na wadze. 13 marca 1915 roku wystąpiła w ostatnim przedstawieniu w swojej karierze.

Szpieg I wojny światowej thumb|Margaretha Zelle w Amsterdamie (1915) Podczas I wojny światowej Holandia zachowała neutralność, co pozwoliło Zelle jako obywatelce holenderskiej swobodnie przekraczać granice walczących państw. Jej podróże szybko przyciągnęły uwagę służb wojskowych. Podczas wojny zaangażowała się w bardzo intensywny romans z 23-letnim kapitanem Wadimem Masłowem z Rosyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego walczącego u boku Francuzów, którego nazywała miłością swojego życia. W kwietniu 1916 roku Masłow został ranny podczas nieudanej ofensywy i leczył się w szpitalu w pobliżu frontu. Jako obywatelka kraju neutralnego, Zelle nie powinna mieć wstępu do strefy przyfrontowej. Spotkała jednak agentów z Deuxième Bureau, którzy poinformowali ją, że będzie mogła spotkać się z ukochanym, jeśli zgodzi się szpiegować dla Francji.

Przed wojną kilkakrotnie występowała jako Mata Hari przed niemieckim następcą tronu Wilhelmem, najstarszym synem cesarza Wilhelma II i nominalnie wysokim rangą niemieckim generałem na froncie zachodnim. Francuski wywiad uważał, że Zelle może zdobyć ważne dla przebiegu wojny informacje, uwodząc go. W rzeczywistości jego wiedza wojskowa była bardzo ograniczona, a to niemiecka propaganda wykreowała następcę tronu na bohatera wojennego. Nieświadome tego, Deuxième Bureau zaoferowało Zelle milion franków, jeśli uda jej się uwieść Wilhelma i dostarczyć Francji rzetelnych informacji o niemieckich planach wojennych. Kontaktem Zelle z Biurem Deuxième był kapitan Georges Ladoux, który później stał się jednym z jej oskarżycieli.

Pod koniec 1916 roku Zelle udała się do Madrytu, gdzie spotkała się z niemieckim attaché wojskowym, majorem Arnoldem Kalle, i zapytała, czy mógłby on zorganizować spotkanie z niemieckim następcą tronu. W tym czasie Zelle najwyraźniej zaoferowała Niemcom podzielenie się francuskimi tajemnicami w zamian za pieniądze, choć nie wiadomo, czy wynikało to z chciwości i było próbą przejścia na pozycję podwójnego agenta, czy też była to jedynie część planu mająca na celu uwiarygodnić jej postać w oczach Niemców, zwiększając przez to szansę na zorganizowanie spotkania z Wilhelmem.

thumb|Margaretha Zelle po aresztowaniu W styczniu 1917 roku Kalle nadał do Berlina depesze radiowe opisujące pomocną działalność szpiega o kryptonimie H-21, którego życiorys był tak bliski biografii Zelle, że było oczywiste, iż chodzi o tę samą osobę. Deuxième Bureau przechwyciło te wiadomości i na podstawie zawartych w nich informacji zidentyfikowało H-21 jako Matę Hari. Wiadomości były nadane szyfrem, o którym niemiecki wywiad wiedział, że został złamany przez Francuzów, co sugeruje, że zostały wysłane po to, aby zostały odczytane i doprowadziły do aresztowania Zelle. Generał Walter Nicolai, szef wywiadu niemieckiej armii cesarskiej, zirytował się, że Mata Hari nie dostarczyła żadnych prawdziwych informacji wywiadowczych, przekazując Niemcom jedynie paryskie plotki o życiu seksualnym francuskich polityków i generałów, wskutek czego postanowił definitywnie zakończyć współpracę z nią, ujawniając Francuzom, że jest niemieckim szpiegiem.

Aresztowanie, proces i śmierć thumb|Ostatnie zdjęcie przed egzekucją 13 lutego 1917 roku Mata Hari została aresztowana w wynajmowanym pokoju w Hotel Elysée Palace przy Polach Elizejskich. Oskarżono ją o szpiegostwo i współpracę z wywiadem wroga, które miały skutkować francuskimi niepowodzeniami na froncie i śmiercią tysięcy żołnierzy. Ani obrona jednego z najsławniejszych adwokatów, mecenasa Cluneta, ani wstawiennictwo jej wysoko postawionych kochanków – Cambona, ambasadora Francji w Madrycie i de Marguerie, urzędnika Ministerstwa Spraw Zagranicznych – nie zdołały jej uratować. Wśród historyków obecnie dominuje opinia, że Zelle stała się kozłem ofiarnym mającym wziąć na siebie odpowiedzialność za klęskę ofensywy Nivelle’a i bunty w armii francuskiej, jakie miały miejsce wiosną 1917 roku. Uznano ją winną i 15 października 1917 roku wczesnym rankiem przewieziono na strzelnicę w koszarach w Vincennes. Została rozstrzelana przez pluton egzekucyjny składający się z dwunastu żołnierzy, odmawiając w romantycznym geście nałożenia opaski na oczy.

W kulturze Muzeum Fryzyjskie () w Leeuwarden w Holandii zawiera ekspozycję o nazwie „Pokój Maty Hari”. Na wystawie znajdują się jej dwa osobiste albumy ze zdjęciami oraz orientalny dywan haftowany śladami jej tańca.

Pomysł egzotycznej tancerki pracującej jako śmiercionośna podwójna agentka, wykorzystującej swoje moce uwodzenia, by wydobyć tajemnice wojskowe od swoich licznych kochanków, uczynił Matę Hari trwałym archetypem femme fatale.

Mata Hari stała się bohaterką kilkudziesięciu filmów dokumentalnych i fabularnych, z których najdonioślejszy był obraz Mata Hari z 1931 roku stworzony przez George’a Fitzmaurice’a, gdzie w rolę Zelle wcieliła się Greta Garbo.

Zobacz też Yoshiko Kawashima

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Galeria zdjęć Maty Hari

Historia najsławniejszej kobiety szpiega – Bogusław Wołoszański

Kategoria:Holenderskie tancerki Kategoria:Francuscy szpiedzy Kategoria:Niemieccy szpiedzy Kategoria:Podwójni szpiedzy Kategoria:Striptizerki Kategoria:Prostytutki Kategoria:Ofiary I wojny światowej Kategoria:Straceni przez rozstrzelanie Kategoria:Ludzie urodzeni w Leeuwarden Kategoria:Urodzeni w 1876 Kategoria:Zmarli w 1917