Krzyżodziób świerkowy (Loxia curvirostra) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae).

Występowanie Krzyżodziób świerkowy zamieszkuje Eurazję, Amerykę Północną i Centralną oraz Afrykę Północną.

Systematyka Wyróżniono 19 podgatunków Loxia curvirostra: L. curvirostra curvirostra Linnaeus, 1758 – Eurazja od Wysp Brytyjskich i Skandynawii po Morze Ochockie i północną Mongolię. Na południu po Góry Kantabryjskie i Pireneje oraz środkowe Włochy, północne Bałkany oraz południowo-zachodnią Rosję i Syberię. Współwystępuje z L. c. balearica w środkowej i południowej Hiszpanii, z L. c. poliogyna na południu Półwyspu Apenińskiego i na Sycylii, z L. c. guillemardi na południu Bałkanów i w Grecji, z L. c. altaiensis na północnych stokach Ałtaju i w Sajanach, a także na południe od Bajkału, oraz z L. c. japonica na Zabajkalu. W Polsce gniazduje nieregularnie i nielicznie w górach i na północnym wschodzie (Mazury i Podlasie), szczególnie w borach świerkowych. Na pozostałym obszarze Polski sporadycznie odbywa lęgi. Podczas przelotów pojawia się w całym kraju Według skali przyjętej przez autorów, dla okresu lęgowego nieliczny oznacza zagęszczenie 1–10 par na 100 km²., również w miastach. Zimuje w Polsce. W latach gdy brakuje szyszek świerkowych, północne populacje krzyżodziobów rozpoczynają koczownicze migracje, przemieszczając się w stadach na znaczne dystanse. Wtedy też przylecieć mogą one do Polski. Co parę lat przybywają liczniej między czerwcem a październikiem. Po jesiennym nalocie kolejnej wiosny od marca do maja trwają powroty krzyżodziobów na północ. Ptaki koczujące można spotkać przez cały rok w różnych typach lasów, w których występują takie gatunki drzew jak: świerk, sosna oraz modrzew. Krzyżodzioby mogą występować w stadach liczących kilkadziesiąt ptaków, natomiast w terenach górskich ich koncentracja może sięgać nawet kilkuset osobników. L. curvirostra balearica (Homeyer, 1862) – Baleary, środkowa i południowa Hiszpania L. curvirostra corsicana Tschusi, 1912 – Korsyka L. curvirostra poliogyna Whitaker, 1898 – Afryka Północna (Maroko, Algieria i Tunezja), być może także południowe Włochy i Sycylia L. curvirostra guillemardi Madarász, 1903 – wschodnie Bałkany, Krym, Kaukaz, Azja Mniejsza i Cypr L. curvirostra altaiensis Sushkin, 1925 – Ałtaj, Tuwa i Mongolia L. curvirostra tianschanica Laubmann, 1927 – Tienszan, Pamir, Karakorum i Tarbagataj L. curvirostra himalayensis Blyth, 1845 – Himalaje oraz Tybet L. curvirostra meridionalis Robinson & Kloss, 1919 – południowy Wietnam L. curvirostra japonica Ridgway, 1884 – Wyspy Japońskie, południowo-wschodnia Syberia, Sachalin, Wyspy Kurylskie, Półwysep Koreański i północno-wschodnie Chiny L. curvirostra luzoniensis Ogilvie-Grant, 1894 – Luzon (północne Filipiny) L. curvirostra minor (C.L. Brehm, 1846) – południowo-wschodnia Kanada i północno-wschodnie USA L. curvirostra percna Bent, 1912 – Nowa Fundlandia L. curvirostra sitkensis Grinnell, 1909 – wybrzeża południowej Alaski do zachodnich wybrzeży USA L. curvirostra bendirei Ridgway, 1884 – wewnętrzna część południowo-zachodniej Kanady oraz północno-zachodnich USA L. curvirostra benti Griscom, 1937 – środkowe Góry Skaliste (zachodnio-środkowe USA) L. curvirostra grinnelli Griscom, 1937 – zachodnio-środkowe USA do południowo-zachodnich USA L. curvirostra stricklandi Ridgway, 1885 – południowo-zachodnie USA do południowego Meksyku L. curvirostra mesamericana Griscom, 1937 – Gwatemala i Belize do Nikaragui. Opisano też kilka innych podgatunków, które nie zostały zaakceptowane, np. vividior i reai zostały zsynonimizowane z L. c. benti. Podgatunek L. c. percna u niektórych autorów występuje pod nazwą L. c. pusilla. Opisana w 2009 roku populacja z pasm górskich South Hills i Albion w stanie Idaho jest uznawana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) za oddzielny gatunek o nazwie Loxia sinesciuris (krzyżodziób wyżynny) (nie jest on na razie klasyfikowany osobno przez IUCN).

Charakterystyka mały|250px|Krzyżodzioby nie należą do ptaków płochliwych

Cechy gatunku Ptak o masywnej sylwetce z dużą głową i mocnym dziobem oraz krótkim, rozdwojonym ogonem. Jest znany z tego, że jego dolna i górna część dzioba (szczęk) krzyżuje się wzajemnie na końcu. Obie wystają z zarysu dzioba. Powodem tej adaptacji jest wybieranie nasion z szyszek drzew iglastych, a zwłaszcza świerków. Grubym, dużym dziobem o sierpowatym profilu rozchyla zdrewniałe łuski szyszek i mięsistym językiem wybiera nasiona. Samce ceglastoczerwone, samice rozpoznaje się po szarozielonej lub żółtawej szacie. U obu płci ciemnoszare lub brązowawe skrzydła i ogon. Młode brązowe, kreskowane na spodniej części ciała, na skrzydłach słabo widoczna jasna pręga. Podobne są do samicy. Samce w pierwszym i drugim roku życia mają w większości żółte upierzenie, a pomarańczowe lub czerwone gdy stają się starsze. Czasem jednak niektóre mogą już po pierwszym pierzeniu przybrać czerwone barwy.

Podobny krzyżodziób sosnowy jest większy, ma potężniejszy dziób. Oba gatunki rozróżnia się po kształcie głowy i wysokości dzioba.

Zachowanie Może prowadzić osiadły lub koczowniczy tryb życia. Liczebność krzyżodzioba jest uzależniona na danym terenie od urodzaju szyszek. Nie jest ptakiem płochliwym. Gdy chodzi po cienkich gałązkach, przytrzymuje się dziobem. Potrafi też zwisać grzbietem w dół. Poza okresem lęgowym gromadzi się w stada. W związku z różną obfitością pokarmu w różnych regionach północnej Europy wędruje nieregularnie.

Wymiary średnie Długość ciała 14–20 cm Rozpiętość skrzydeł ok. 28 cm Masa ciała 23–53 g

Biotop Gnieździ się najchętniej w naturalnych i wtórnych lasach iglastych, głównie świerkowych, górskich borach świerkowych, nizinnych borach sosnowych lub lasach szpilkowych z domieszką świerków. Pojawiają się też w podmiejskich parkach, jeśli rosną tam drzewa iglaste.

Okres lęgowy mały|250px|Okres lęgowy krzyżodziobów jest nietypowo długi – nie zależy od dostępności owadów, a nasion świerku Liczebność lęgów uzależniona jest od urodzaju szyszek, toteż przystępować do nich może nawet zimą, od stycznia. Przy podobnych warunkach latem drugi lęg może przypaść na sierpień, kiedy to inne ptaki w umiarkowanej strefie klimatycznej są już po rozrodzie. W latach, w których rośnie mało szyszek, krzyżodzioby prowadzą koczownicze migracje, przemieszczając się stadnie na dość duże odległości. W ciągu roku może wyprowadzić od 1 do 2 lęgów. Tworzone pary są monogamiczne.

Gniazdo Na bocznej gałęzi świerka w koronach, rzadko sosny, na wysokości od 3 do 35 m. Jest masywne, od góry zakryte zwisającymi gałązkami i uwite z gałązek świerkowych, mchu, porostów i płatków kory, a wysłane włosiem, korzonkami, piórami i suchą trawą. Ma kształt koszyczka. Ptak wybiera zwykle drzewa rosnące samotnie lub na skraju lasu.

Jaja mały|250px|Jaja z kolekcji muzealnej Samica składa od stycznia do maja 3 albo 4 (wyjątkowo więcej – do 6) mało wydłużone jaja o tle brudnobiałym lub szaroniebieskim, drobno fioletowo nakrapiane, o średnich wymiarach 22×16 mm.

Wysiadywanie i pisklęta Od złożenia pierwszego jaja trwa 14–16 dni. Samica przez cały czas nie opuszcza gniazda – ani jaj, ani piskląt. Karmi ją w tym czasie samiec. Gdy po 20–25 dniach młode, gniazdowniki, wyprowadzą się z gniazda i usamodzielnią, krzyżodzioby przemieszczają się w inne miejsca. Małe pisklęta mają obie części dzioba równe, a do ich skrzyżowania dochodzi dopiero po wylocie z gniazda.

Pożywienie mały|lewo|Nasiona świerku są głównym pokarmem tego gatunku krzyżodzioba thumb|Krótki film Nasiona drzew iglastych, głównie świerka, rzadziej sosny i jodły, to praktycznie jedyny pokarm krzyżodzioba. Znikome uzupełnienie diety stanowią suche nasiona innych drzew i roślin zielnych, wyjątkowo owady. Pisklęta karmione są prawdopodobnie tylko rozmiękczonymi nasionami i dlatego okres lęgowy nie musi przypadać na okres największej obfitości owadów, jak u innych wróblowatych. Nasiona świerka dojrzewają cyklicznie co kilka lat, przez co krzyżodzioby mogą koczować w promieniu nawet kilkuset kilometrów, szukając drzewostanów, gdzie mogą je znaleźć. Czasem zdarza się, że przy źródłach pokarmu zbiera się tyle krzyżodziobów, że ma to charakter inwazji. Te mogą rozpoczynać się już regularnie latem i na początku jesieni.

Żeruje głównie na drzewach. Po szyszkach chodzi wręcz w akrobatyczny sposób – zręcznie przemyka między gałęziami, zwisa z szyszek i wspina się po nich, pomagając sobie przy tym dziobem, a gdy szyszka się oderwie, przytrzymuje ją nogami jak papuga. Może też zlatywać do szyszek leżących na ziemi lub odrywać takie, które dorównują wadze krzyżodzioba. Przenosi je w locie, zanosi je w rozwidlenie gałęzi, kładzie i tam dopiero zaczyna wydobywać nasiona, przytrzymując szyszkę palcami. Gdy szyszka jest duża, obrabia ją bez zrywania.

Status zagrożenia i ochrona IUCN uznaje krzyżodzioba świerkowego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern) nieprzerwanie od 1988 roku. Liczebność światowej populacji, wstępnie obliczona na podstawie szacunków organizacji BirdLife International dla Europy z 2021 roku oraz szacunków Partners in Flight dla Kanady i USA z 2024 roku, zawiera się w przedziale 30–48 milionów dorosłych osobników. Trend liczebności uznaje się za lekko spadkowy.

Na terenie Polski krzyżodziób świerkowy jest objęty ścisłą ochroną gatunkowąRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().. Na Czerwonej liście ptaków Polski został sklasyfikowany jako gatunek najmniejszej troski (LC). Według szacunków Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych, w latach 2013–2018 krajowa populacja liczyła 6–16 tysięcy par lęgowych.

Zobacz też ptaki Polski

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Łuszczakowate Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza