Warszawska Izba Rolnicza – jednostka samorządu gospodarczego rolnictwa, a jednocześnie osoba publiczno-prawna, ustanowiona w celu zorganizowania zawodu rolniczego oraz w dziedzinie działalności rolnictwa. Samorząd rolniczy stanowił zdecentralizowaną formą administracji publicznej o charakterze przymusowym. Pojęcie rolnictwo obejmowało – oprócz właściwego rolnictwa – również leśnictwo, ogrodnictwo, hodowlę zwierząt i ryb oraz inne gałęzie wytwórcze związane z gospodarstwem rolnym.

Powołanie Izby Warszawska Izba Rolnicza powstała w okresie sporu o formę i zakres oddziaływania samorządu rolniczego oraz w okresie nadawania nowej treści samorządowi terytorialnemu. W województwach południowo-wschodnich nie było doświadczenia w oddolnym kierowaniu rolnictwem, istniejące zaś stowarzyszenia rolnicze stawiały przed sobą przede wszystkim cele oświatowo-szkoleniowe. Natomiast w zachodniej części kraju obejmującej zwłaszcza tereny byłego zaboru pruskiego, z powodzeniem funkcjonowały trzy izby rolnicze (Pomorska, Śląska i Wielkopolska), których swoim doświadczeniem sięgały 1894 r., i które były pozytywnie ocenianie przez władze administracyjna i środowisko rolniczeStanisław Miklaszewski, Izby rolnicze, Związki Izb i Organizacji Rolniczych, Warszawa 1934..

Początkowo idea utworzenia izb rolniczych na obszarze całego kraju nie cieszyła się dużym zainteresowaniem. Kontrowersje wokół powstania izb wzbudzał przede wszystkim przymusowy charakter członkostwa w ich ramach oraz wzajemne relacje i podział zadań pomiędzy samorząd rolniczy a samorząd terytorialnyKatarzyna Walkowiak, Rola izb rolniczych w rozwoju wsi i rolnictwa w Polsce, Wyższa Szkoła Bankowa, Poznań 2004.. Wprowadzona w życie w 1928 r. ustawa o izbach rolniczych już po opublikowaniu, nadal była przedmiotem sprzeciwu części środowiska rolniczego, z uwagi na utratę przez towarzystwa, związki, zrzeszenia i organizacje rolnicze części uprawnień i znaczenia w życiu gospodarczym krajuStanisław Miklaszewski, Izby rolnicze, Zarys rozwoju samorządu rolniczego w Europie współczesnej, Nowe prawo o izbach rolniczych, Warszawa 1933.. Wskazywano, że ustawa charakteryzuje się pewnymi brakami, w tym zwłaszcza dotyczących dochodów i kosztów prowadzenia izby, zakresu odpowiedzialności za rolnictwo w sytuacji kształtowania samorządu terenowego, czy zakresu współpracy ze społecznymi organizacjami rolniczymi.

W świetle tej dyskusji zdecydowano, że w oparciu o ustawę o izbach rolniczych z 1928 r. powstanie tylko Warszawska Izba Rolnicza, która pozwoliła na sprawdzenie wprowadzonych regulacji prawnych, a jednocześnie na podstawie zdobytych doświadczeń na dokonanie w szybkim terminie nowelizacji.

Izba rolnicza w świetle ustawy z 1928 r. Ustawa o izbach rolniczych z 1928 r. dała podstawę Radzie Ministrów do utworzenia Warszawskiej Izby Rolniczej i nadanie jej statutu w 1929 r.Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o izbach rolniczych. Dz. U 1928 nr 39, poz. 385.Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 marca 1929 r. o utworzeniu Warszawskiej Izby Rolniczej. Dz. U. 1929 nr 22, poz. 219. Zadaniem izby rolniczej było reprezentowania interesów rolnictwa, podejmowania środków w zakresie jego popierania oraz współdziałania z organami władzy państwowej w sprawach związanych z rolnictwem. Odnośnie do przedstawicielstwa interesów rolnictwa, izba występowała do władz rządowych i samorządowych z wnioskami o ogólnych potrzebach rolnictwa, wydawała opinie w sprawach dotyczących rolnictwa, delegowały swoich przedstawicieli do organów doradczych oraz składały ministrowi sprawozdania o stanie rolnictwa w okręgach.

W zakresie popierania rolnictwa, izby mogły w szczególności zakładać szkoły rolnicze, organizować wystawy i pokazy rolnicze, udzielać porad i pomocy fachowej w sprawach rolnictwa, współdziałać w zakresie organizacji rynku zbytu, a także organizować ubezpieczenia i kredyty dla rolników. Izby rolnicze stanowiły podstawowe narzędzie kierowania rolnictwem i dlatego miały bardzo rozległe kompetencje. Szerokie spektrum zadań z zakresu administracji publicznej powodowało, iż izba miała najbardziej samorządowy, a przy tym władczy charakter spośród innych instytucji samorządu gospodarczego.

Nadzór nad działalnością izby sprawował Minister Rolnictwa i Reform Rolnych, a także właściwy ze względu na jej siedzibę wojewoda warszawski. Izby rolnicze miały obowiązek zawiadamiać organy nadzoru o swoich posiedzeniach. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych działając na wniosek wojewody lub z własnej inicjatywy, mógł orzec o nieważności uchwał organów izby z powodu ich niezgodności z obowiązującym prawem.

Izba rolnicza w świetle ustawy z 1932 r. W 1932 r. ukazała się znowelizowana ustawa o izbach rolniczych, w oparciu o którą w 1933 r. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych powołał izby rolnicze w pozostałych województwachRozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1932 r. o zmianach w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o izbach rolniczych. Dz. U. 1932 nr 94, poz. 817.Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 22 listopada 1932 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o izbach rolniczych. Dz. U. 1932 nr 2, poz. 16.Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 5 maja 1933 r. o zmianie statutu Warszawskiej Izby Rolniczej. M. P. 1933 nr 112, poz. 146.. Tak więc cały kraj pokryty został w pełni siecią izb rolniczych, przy czym wprowadzono dwa wyjątki dla województwa lwowskiego i wileńskiego, w których obszar oddziaływania był większy niż jedno województwo (wymóg ustawowy).

Znowelizowana ustawa z 1932 r. brała pod uwagę wypracowane wnioski z funkcjonowania Warszawskiej Izby Rolniczej, które wskazywały na potrzebę zwrócenia uwagi na następujące problemy:

enigmatycznie opisane dochody izb rolniczych, brak wskazania, które konkretnie społeczne organizacje rolnicze wchodzą w skład rady izby, brak określenia zakresu współdziałanie z władzami państwowymi przy wykonywaniu nadzoru nad działalnością powiatowych związków samorządowych.

W ustawie o izbach rolniczych i obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1932 r. przyjęto, że gospodarka finansowa izby funkcjonować będzie w granicach ustalonych w budżecie. Dochody izby składały się zRozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 7 kwietnia 1936 r. o sporządzaniu i ustalaniu budżetów izb rolniczych. Dz. U. 1936 nr 34, poz. 265.:

3% udziału w ogólnej kwocie państwowego podatku gruntowego, pobranego w okręgu Izby, 50% kwot uzyskiwanych z okręgu izby na podstawie przepisów obowiązujących o finansach komunalnych, opłat ustanowionych na rzecz izby na mocy obowiązujących ustaw, opłat za świadczenia i usługi oddawane rolnikom przez izbę, zasiłków rządowych, samorządowych lub innych.

Na pytanie jak duży był to budżet, znajdziemy odpowiedź u S. Miklaszewskiego, który przedstawił ogólny budżet Izby w 1933/34 następująco:

707 043 zł – ogółem, w tym: 453 009 zł – udział w podatku gruntowym, 107 852 zł – zasiłki, 146 191 zł – inne środki,

Ponadto kwota 1500 tys. zł przyznana została w ramach świadczeń samorządu terytorialnego na popieranie rolnictwa, które pochodziła z budżetu centralnego.

W nowych regulacjach prawnych dużą uwagę przypisywano kwestii współpracy Izby z organizacjami rolniczymi. Przy wypełnianiu swoich zadań w zakresie samodzielnego popierania rolnictwa izba utrzymywała stałą wież i ścisłą łączność z pracami jednostek samorządu terytorialnego i organizacjami rolniczymi, w tym przede wszystkim z powiatowymi organizacjami ogólnorolniczymi, jak::

związkami i towarzystwami rolniczymi, zrzeszeniami branżowymi rolników, spółdzielniami rolniczymi.

Dużym uprawnieniem było, że izby rolnicze uprawnione były do przejmowania od społecznych organizacji rolniczych – na ich wniosek i za zgodą Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych – cały majątek tych organizacji lub poszczególnych praw, zobowiązań, zakładów, i urządzeń w celu właściwego ich użytkowania.

Samodzielne popieranie rolnictwa Kształtowaniem izb rolniczych odbywało się równolegle z dyskusją o samorządzie terytorialnym, jako formie zdecentralizowanej władzy państwowejRobert Stawicki, Samorząd terytorialny II Rzeczypospolitej – zarys prawno-historyczny. Biuro Analiz i Dokumentacji, Kancelaria Senatu, Warszawa 2015.Anna Kliczek-Paśnicka, Funkcjonowanie samorządu gospodarczego w II Rzeczypospolitej, Biuletyn Stowarzyszenia Absolwentów i przyjaciół Wydziału Prawa Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Tom XV, Zeszyt 17, KUL 2020.. Po zaborcach pozostały różne struktury samorządu terytorialnego, które nie można było ujednolicić jednym aktem prawnym. Regulacje prawne dotyczące samorządu terytorialnego trwały latami i zakończyły się przyjęciem ustawy z 1933 r. o zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Ustawa 1933). Według ustawy jednostkami samorządu terytorialnego były powiatowe związki samorządowe oraz gminy, zaś organem stanowiącym i kontrolnym odpowiednio rada powiatowa i rada gminnaUstawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego. Dz. U. 1933 nr 35, poz. 294..

Ustawa o izbach rolniczych zmierzała do uczynienia z nich instytucję samorządu gospodarczego, charakteryzujące się zdecentralizowaną formą administracji publicznej, posiadającą ustrój korporacyjny i członkostwo obligatoryjne. W przepisach ustalono, że izba w zakresie samodzielnego popierania rolnictwa, za zgodą właściwych organów samorządu terytorialnego powierzały jednostkom samorządu rolniczego prowadzenie prac, należących do właściwości izby.

Ponadto Minister Rolnictwa i Reform Rolnych przekazał izbie prowadzenie zakładów należące poprzednio do Skarbu Państwa, w tymRozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 26 czerwca 1933 r. wydane w porozumieniu z Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych o prywatnych szkołach oraz zakładach naukowych rolniczych, utrzymywanych przez izby rolnicze. Dz. U. 1933 nr 63, poz. 470.Jarosław Zawadzki, 100 lat doradztwa rolniczego na Mazowszu, Mazowiecki Ośrodek Doradztwa Rolniczego, Warszawa 2023.:

Ogrodniczy Zakład Doświadczalny w Morach, Jedwabniczy Zakład Doświadczalny w Milanówku, Zakład Uprawy i Hodowli Warzyw w Skierniewicach, Rolniczy Zakład Doświadczalny w Lipiu, Rolniczy Zakład Doświadczalny w Opatowcu, Rolniczy Zakład Doświadczalny w Poświętnym, Rolniczy Zakład Doświadczalny Sobieszynie.

Organy Izby Organami izby były: rada, zarząd oraz prezes izby. Rada stanowiła organ uchwalający i kontrolny. Do jej uprawnień należało decydowanie o zaciągnięciu pożyczek, o nabywaniu, zbywaniu i obciążaniu nieruchomości, przyjmowania przez izbę zapisów oraz darowizn, uchwalania preliminarzy budżetowych oraz zamknięć rachunkowych izby, a także ustalania wysokości opłat na rzecz izby. Radę izby tworzyli radcowie, w części wybrani przez wyborców, w części zaś mianowani przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Radcowie mieli obowiązek uczestniczenia w pracach izby oraz wykonywania powierzonych im zadań. Swoją funkcję pełnili honorowo. Organem wykonawczym izby był zarząd, który składał się z prezesa i wiceprezesa izby oraz członków wybranych na okres trzech lat przez radę izby spośród swego grona. Zgodnie z przedmiotowym rozporządzeniem, istniało domniemanie kompetencji na rzecz zarządu izby, albowiem podejmował on działania we wszystkich sprawach, które nie leżały w gestii pozostałych organów. Izbę rolniczą na zewnątrz reprezentował prezes. Czuwał on nad wykonywaniem uchwał rady i zarządu izby, zwoływał posiedzenia tych organów oraz sprawował nadzór nad działalnością biura. Prezesa oraz wiceprezesa wybierała ze swego grona rada izby, wybór ten podlegał jednak zatwierdzeniu przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych.

Ordynacja wyborcza