Nekrodziedzictwo – pojęcie pochodzi od greckiego słowa nekrόs (νεκρός), oznaczającego martwe ciało, ciało martwego człowieka, zwłoki i zmarłego, a w kontekście nekrodziedzictwa także wydobyte z przestrzeni grzebalnej i zachowane w różnej postaci szczątki (osoba ekshumowana / szczątki ekshumowane) oraz łacińskiego hereditas – dziedzictwo, spadek; to, co po nas pozostajeE. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F.M. Stępniowski (red.), Kraków: Universitas, 2025, s. 403.. Termin stworzony został przez polską historyczkę i metodolożkę nauk humanistycznych prof. Ewę Domańską w kontekście badań ludobójstwa i ekobójstwa oraz analiz globalnego zjawiska jakim są, prowadzone od końca lat 70. XX wieku, ekshumacje polityczne szczątków ofiar masowych zbrodniE. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Ekshumacje polityczne: teoria i praktyka, A. Staniewska, E. Domańska (red.). Gdańsk-Lublin: Słowo/ obraz terytoria, 2023, s. 573-616.. Nekrodziedzictwo to pole badań, które łączy nauki humanistyczne, społeczne, sądownicze, przyrodnicze i wiedze lokalne/ indygeniczneE. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Ekshumacje polityczne: teoria i praktyka, A. Staniewska, E. Domańska (red.). Gdańsk-Lublin: Słowo/ obraz terytoria, 2023, s. 578.. Często stanowi odpowiedź na problemy polityczne, społeczne i historyczne oraz inspirację dla refleksji nad kondycją ludzkąE. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F.M. Stępniowski (red.), Kraków: Universitas, 2025, s. 404..
Przedmiot badań W centrum zainteresowania nekrodziedzictwa stoją badania martwego ciała i szczątków rozumianych jako dziedzictwo kulturowo-naturalneR. Harrison, Przekroczyć podział na dziedzictwo "naturalne" i "kulturalne": ku ontologicznej polityce dziedzictwa w epoce antopocenu. W: Krytyczne studia nad dziedzictwem. Pojecia, metody, teorie i perspektywy, M. Stobiecka (red.), Warszawa 2023, s. 149-173.. Nekrodziedzictwo ma na celu upodmiotowienie szczątków - występuje przeciwko instrumentalnemu ich traktowaniu jako przedmiotów czy zasobów, a proponuje ujmowanie szczątków jako residuum (fizycznej pozostałości) po istnieniu zarówno człowieka w sensie indywidualnym, jak i zbiorowym – ludzkości (także w sensie gatunkowym). Szczególną uwagę zwraca się na etyczne traktowanie szczątków (godność, szacunek, „prawa zmarłych”), przy uwzględnieniu specyficznych dla danej kultury i czasu reguł religijnych i duchowych aspektów ich roli i funkcjonowania (w sensie fizycznym i symbolicznym)E. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F.M. Stępniowski (red.), Kraków: Universitas, 2025, s. 403..
Nekrodziedzictwo obejmuje takie kwestie, jak: odsłanianie grobów, ekshumacje, wykorzystanie szczątków w badaniach naukowychZ. Kobyliński, Źródła archeologiczne czy święte kości przodków: kulturowe uwarunkowania traktowania szczątków ludzkich z wykopalisk, W: Ekshumacje polityczne: teoria i praktyka, A. Staniewska, E. Domańska (red.). Gdańsk-Lublin: Słowo/ obraz terytoria, 2023, s. 198-224., repatriacje, przechowywanie, eksponowanie w przestrzeni publicznej (szczególnie w muzeach)A. Puzyna (red.) Muzealizacja szczątków ludzkich. Praktyczne i etyczne aspekty gromadzenia i ewidencjonowania szczątków ludzkich w muzeach, Warszawa 2022., ochronę przed instrumentalnym wykorzystaniemCh. Frerking, H. G. Frerking, Human remains as heritage: Categorisation, Legislation and Protection. Art, Antiquity and Law 2017, t. 22 (1), s. 49-73., profanacjęM. Smykowski, Eksterminacja przyrody w Lesie Rzuchowskim, Teksty drugie 2017, nr 2, s. 61-85; https://katyn.ipn.gov.pl/kat/bibliografia-i-mediatek/dokumentacja-archiwalna/12384,Dokumenty-dotyczace-Zbrodni-Katynskiej-przekazane-do-IPN-przez-Sluzbe-Bezpieczen.html, praktyki pogrzebowe, a także opiekę i upamiętnianie miejsc masowych mordów, pochówków i cmentarzyE. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F. M. Stępniowski (red.), Kraków: Universitas, 2025, s. 404.. W zależności od kontekstu, ważny jego aspekt stanowi także dziedzictwo szczątków zwierzęcych i roślinnychM. Smykowski, Bioinkrustacje: kamienie, porosty i organiczna ornamentyka macew, Przegląd kulturoznawczy 2022, nr 2 (52), s. 273-294.. Ma to znaczenie zarówno dla badań ekosystemu grobu, jak i dla jego kultury materialnej, zwłaszcza wtedy, gdy badania dotyczą społeczności indygenicznych, w kosmogonii których zwierzęta, obiekty naturalne (rzeki, góry itd.) i rzeczy są postrzegane w kategoriach pokrewieństwaA.Gonzáles-Ruibal, Etyka w archeologii, W: Ekshumacje polityczne: teoria i praktyka, A. Staniewska, E. Domańska (red.). Gdańsk-Lublin: Słowo/ obraz terytoria, 2023, s. 225-249., należą do rozszerzonej rodziny i traktowane są jako osobyE. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F.M. Stępniowski (red.), Kraków: Universitas, 2025, s. 407..
W aspekcie ekologicznym nekrodziedzictwo podkreśla, że życie na ziemi ma humiczne podstawy, tj. jest głęboko związane z humusem (łac. humus - gleba, ziemia), który zawiera szczątki organiczne, w tym ludzkie. Zaznacza zatem rolę gleby jako medium, które dzięki procesom takim jak dekompozycja zapewnia ciągłość życia na Ziemi, poprzez recykling materii i energii w przyrodzieE. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F.M. Stępniowski (red.), Kraków: Universitas, 2025, s. 408-409..
W perspektywie długiego trwania, nekrodziedzictwo może zainteresować się przyszłością gatunku ludzkiego, na przykład zmianami zachodzącymi w ludzkim ciele i spowolnieniem procesów naturalnej dekompozycji ze względu na spożywanie żywności z dużą ilością chemicznych konserwantów, obecnością mikroplastiku w ciele, obecnością szczątków ludzkich w plastiglomeratach, a także wpływem nowych form pochówku (kompostowanie zwłokE. Domańska, Necros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała. Warszawa 2017, s. 232-251., akwamacja, diamenty pamięciE. Domańska, Necros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała. Warszawa 2017, s. 270-789.) zarówno na zmianę rozumienia człowieka i kultury, jak i na ich odmienny (od kremacji czy inhumacji) wpływ na środowisko. Pozwala także spojrzeć na groby masowe jako archiwa genów czy biozasoby do wykorzystania, a także rozważać pamięć gleby (w ujęciu gleboznawstwa – nekrosole)E. Domańska, Gleba cmentarna jako dziedzictwo, W: Dziedzictwo we współczesnym świecie, A. Marciniak, M. Pawleta, K. Kajda (red.), Universitas, Kraków 2018, s. 73-87; E. Domańska, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F.M. Stępniowski (red.), Kraków: Universitas, 2025, s. 409; L. Majgier, O. Rahmonov, Nekrosole wybranych cmentarzy Krainy Wielkich Jezior Mazurskich, W: Ekshumacje polityczne: teoria i praktyka, A. Staniewska, E. Domańska (red.). Gdańsk-Lublin: Słowo/ obraz terytoria, 2023, s. 157-172..
Bibliografia
Domańska Ewa, Necros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała. Warszawa 2017, s. 270-789. Domańska Ewa, Gleba cmentarna jako dziedzictwo, W: Dziedzictwo we współczesnym świecie, A. Marciniak, M. Pawleta, K. Kajda (red.), Universitas, Kraków 2018, s. 73-87. Domańska Ewa Nekrodziedzictwo. W: Ekshumacje polityczne: teoria i praktyka, A. Staniewska, E. Domańska (red.), Gdańsk-Lublin 2023: Słowo/ obraz terytoria, s. 573-616. Domańska Ewa, Nekrodziedzictwo. W: Leksykon terminów archeologicznych, A. Marciniak, A.I. Zalewska, D. Cyngot, S. Iwaniszewski, H. Kowalewska-Marszałek, F. M. Stępniowski (red.), Kraków 2025: Universitas, s. 403-410. Stobiecka Monika (red.), Krytyczne studia nad dziedzictwem. Pojęcia, metody, teorie i perspektywy, Warszawa 2023.
Przypisy
Kategoria:Dziedzictwo kulturowe Kategoria:Cmentarze Kategoria:Zbrodnie wojenne Kategoria:Archeologia