thumb|Dwór Gajomarsa, miniatura przypisywana Soltanowi Mohammadowi. Muzeum Agi Chana Szahname szacha Tahmaspa, pers. شاهنامه شاه‌طهماسب (albo Szahname Houghtona, ang. Houghton Shahnameh) – rękopis Szahname wykonany dla szacha Tahmaspa (1524–1576) w latach ok. 1522 do ok. 1537, uznawany za najbardziej luksusową kopię Szahname w całej jej historii.

Powstanie i ogólna charakterystyka thumb|Iluminowany nagłówek (onwan). Muzeum Sztuki Współczesnej w Teheranie Projekt wykonania królewskiego rękopisu Szahname podjęto już za panowania ojca Tahmaspa, Esma’ila (1501–1524), jednak pozostał on nieukończony (pozostały po nim cztery miniatury, z których trzy następnie zaginęły). Dickson i Welch proponowali, że to Esma’il zamówił luksusową kopię Szahname dla swojego syna w 1522, kiedy ten powrócił do Tebrizu po sześciu latach pobytu w dawnej stolicy Timurydów, Heracie. Być może jednak to sam Tahmasp zlecił wykonanie rękopisu w 1524, by uczcić w ten sposób objęcie przez siebie tronu, co było praktyką mającą w Iranie długą tradycję. Niezależnie od tego, czy pierwotna inicjatywa zlecenia prac nad Szahname wyszła od Esma’ila czy od jego syna, „rękopis jest ściśle związany z patronatem szacha Tahmaspa”.

Sprawując namiestnictwo Heratu Tahmasp, uczył się kaligrafii i rysunku, kiedy zaś powrócił do Tebrizu z pewnością towarzyszyli mu miejscowi kaligrafowie i miniaturzyści, choć część z nich prawdopodobnie już wcześniej przeniosła się do nowej stolicy. Ponoć to właśnie wtedy Behzad został zarządcą królewskiej kitab-chane. W rezultacie doszło do połączenia wyrafinowanego i intelektualnego timurydzkiego stylu z Heratu z krzykliwym i tętniącym życiem turkmeńskim stylem z Tebrizu, który ukształtował się za panowania Kara Kojunlu i Ak Kojunlu. Szahname szacha Tahmaspa jest rękopisem, w którym można zaobserwować proces syntezy tych dwóch stylów, który stał u podstaw nowego, safawidzkiego malarstwa. Jak zauważył Welch, ze względu na fakt, iż zawiera on aż dwieście pięćdziesiąt osiem miniatur, znacznie więcej niż jakikolwiek inny rękopis Szahname, jest on właściwie „podręczną galerią sztuki [...] w której możemy prześledzić ewolucję safawidzkiego malarstwa poprzez formatywne wczesne lata 20. XVI wieku aż do połowy lat 30. tego stulecia i później”.

thumb|Lewa część iluminowanego frontyspisu ('sarlauh'). Muzeum Sztuki Współczesnej w Teheranie Dickson i Welch zaproponowali trzy fazy pracy nad rękopisem. Pierwszą miał nadzorować Soltan Mohammad, drugą, począwszy od 1527, Mir Mosawwer, po nim zaś we wczesnych latach 30. prace nad Szahname miał koordynować Agha Mirak, bliski przyjaciel szacha (ci trzej malarze zostali wymienieni jako twórcy Szahname przez Dust Mohammada). Podczas gdy sekwencja obrazów generalnie podąża za chronologią – najwcześniejsze prace pojawiają się na początku rękopisu – niektóre zostały dodane później w pobliżu początku lub zamienione z wcześniejszą wersją tej samej sceny. W tym okresie stary Behzad był zarządcą królewskiej kitab-chane, ale najprawdopodobniej zajmował się jedynie ogólnym nadzorem nad projektem, nie zaś tworzeniem do niego ilustracji. Według Dicksona i Welcha w pracy nad rękopisem w sumie brało udział piętnastu malarzy, dwóch kaligrafów (jednym z nich mógł być sławny Szah Mahmud Niszapuri), przynajmniej dwóch iluminatorów, jeden lub dwóch introligatorów oraz niezliczona liczba pracowników spryskujących karty złotem, odznaczających marginesy i gładzących papier. Proces produkcji miał zakończyć się ok. 1537, jednak dwie dodatkowe miniatury zostały dodane ok. 1540.

Powstały w ten sposób rękopis składał się z 742 kart o rozmiarze 47 × 31,8 cm, ze zdobionymi złotym prószem marginesami, obiegającymi obramioną powierzchnię tekstową wielkości 26,9 × 17,7 cm. Szatę kaligraficzną przepisanego w nastaligh rękopisu dopełniała nieprzeliczona liczba drobnych iluminacji i wspomniane już dwieście pięćdziesiąt osiem miniatur. Brakuje w nim kolofonu, jednak zachowała się dedykacyjna rozeta (szamsa) z imieniem szacha Tahmaspa, w której ma źródło przyjęty współcześnie tytuł manuskryptu – Szahname-je szahi lub Szahname-je Szah Tahmasbi. W wyborze i potraktowaniu ilustracji ikonograficzny program rękopisu podejmuje dwa główne tematy, mianowicie wojnę, a w szczególności wojnę pomiędzy Iranem a Turanem, oraz boskie prawa królów, co odpowiada dwóm lejtmotywom eposu Ferdousiego. Jednocześnie ta ikonograficzna emfaza może być interpretowana jako bezpośredni komentarz na temat pełnych zamętu wczesnych rządów Tahmaspa, obfitujących w kolejne bitwy z Uzbekami i Osmanami.

Malarstwo thumb|Koszmar nocny Zahhaka, miniatura przypisywana Mir Mosawwerowi. Muzeum sztuki islamskiej w Dosze Dwieście pięćdziesiąt osiem miniatur rękopisu „jest niezwykle zróżnicowanych pod względem wizji twórczej, kompozycji, rysunku i palety barw, choć łączy je ta sama technika i precyzja wykończenia”. Wiele z tych obrazów przedstawia epizody Szahname nieilustrowane we wcześniejszych rękopisach, przy tym są one bardzo nierównej jakości, co przy tak wielkiej ich liczbie nie powinno dziwić. Niektóre z miniatur przypisywanych czołowym artystom dworu Tahmaspa, tj. wspomnianym już Soltanowi Mohammadowi, Mir Mosawwerowi i Agha Mirakowi, zaliczane są do arcydzieł perskiego malarstwa. Inne są dobrze wykonane, ale niczym szczególnym się nie wyróżniają, a zdarzają się również takie, które są kompozycyjnie banalne, wręcz nudne. Wydaje się, że w środkowej części rękopisu konieczność szybkiego stworzenia wielu ilustracji podyktowała formułę obrazu łączącego zapisaną powierzchnię ze sporą porcją tekstu, przy kompozycji samej miniatury ograniczonej do minimum istotnych postaci lub innych elementów w możliwie najprostszym otoczeniu, często z wyzierającą pustką w centrum. Pozostaje faktem, iż obecnie Szahname szacha Tahmaspa „jest prawdopodobnie najczęściej reprodukowanym [...] ilustrowanym rękopisem klasycznego perskiego tekstu”.

thumb|Feridun w postaci smoka wystawia na próbę swoich synów, miniatura przypisywana Agha Mirakowi. Muzeum Agi Chana Ilustracje były wykonywane przez jednego artystę, lub artystę i jego ucznia (czeladnika). To przede wszystkim przedstawienia różnych starć, tak częstych w Szahname, były delegowane do wykonania przez uczniów, którzy posługiwali się wyżej opisaną uproszczoną kompozycją. Jedynie trzy miniatury są sygnowane, tylko jedna zaś jest datowana (jest to Ardaszir i służka Golnar (fol. 516v) datowana na 934 A.H./1527/28 n.e.). W tej sytuacji ustalenie autorstwa poszczególnych obrazów opiera się na atrybucji, która biorąc pod uwagę także wyżej opisany fakt, iż niektóre miniatury nie są dziełem jednego malarza, pozostaje mniej lub bardziej spekulatywna.

thumb|Bizhan zabija dziki Irmana, miniatura przypisywana Abd–al-Wahhabowi. Dallas Museum of Art Najsłynniejsza miniatura w księdze i „zdaniem wielu znawców najwybitniejsza ze wszystkich perskich ilustracji rękopiśmiennych w ogóle, przedstawia Dwór Gajomarsa” (zobacz ilustracja). Już Dust Mohammad, dzięki któremu wiadomo, iż została ona wykonana przez Soltana Mohammada, pisząc w 1544, podkreślał jej wyjątkowość w stosunku do innych obrazów powstałych podczas rządów Tahmaspa. Na obrazie mityczny pierwszy władca Iranu, Gajomars, roztacza swe panowanie ze szczytu góry, poniżej której znajdują się ludzie i zwierzęta, w obecności Gajomarsa potulne niczym baranki. Szach spogląda ze smutkiem na klęczącego po jego prawej stronie syna Sijamaka, który zginie w bitwie z czarnym dewem. Naprzeciw Sijamaka stoi jego syn, Huszang, który pomści śmierć ojca i obroni irański tron. Obraz jest przykładem mistrzowskiej kompozycji, skupiającej uwagę widza na znajdującym się w jej szczytowym punkcie Gajomarsie, przy czym duża liczba przedstawionych postaci nie przeszkodziła malarzowi w nadaniu każdej z nich jakiegoś indywidualnego rysu. Pod wieloma względami jest to szczytowe osiągnięcie turkmeńskiego stylu z Tebrizu, z bujną zielono–żółtą szatą roślinną, utkanymi kwieciem drzewami na tle złotego nieba i chińskimi chmurkami, oraz pokrytymi tu i ówdzie kępkami traw formacjami skalnymi mieniącymi się jaskrawszymi barwami i przybierającymi jeszcze bardziej fantastyczne kształty. Jednocześnie wyrafinowanie szczegółu i psychologiczna charakteryzacja być może przewyższają nawet obrazy Behzada, ta zaś pełna detali, jeśli nie wręcz zatłoczona kompozycja, ma zarówno przejrzystą strukturę, jak i wyraźnie wyodrębnione poszczególne elementy.

thumb|Historia Haftwada i robaka, miniatura sygnowana przez Dust Mohammada. Muzeum Agi Chana Jeśli Dwór Gajomarsa jest szczytowym osiągnięciem malarstwa utrzymanego w stylu turkmeńskim, to przypisywany Mir Mosawwerowi Koszmar nocny Zahhaka stanowi apogeum tradycji wywodzącej się ze szkoły Herackiej. Zgodnie z Szahname Eblis podstępem skłonił księcia Zahhaka do ojcobójstwa i zagarnięcia tronu, po czym w przebraniu odwiedził dwór uzurpatora i za jego zgodą złożył na jego ramionach pocałunki. Wtedy z obu barków nowego szacha wyrosło po jednej żmii, które domagały się codziennie ludzkich mózgów do pożarcia. Pewnej nocy Zahhakowi przyśniła się własna śmierć z rąk bohatera dzierżącego maczugę zakończoną podobizną głowy wołu. Miniatura przedstawia moment, w którym białobrody władca zerwał się ze snu. Siedzi na balkonie w górnym lewym narożu kompozycji, jednak uwaga patrzącego jest skierowana przede wszystkim na zachowanie dworzan i ich reakcje na usłyszany krzyk. Kilku na ziemi jest zbyt daleko by cokolwiek usłyszeć, więc niczego nieświadomi śpią dalej, podczas gdy kobiety z haremu na pierwszym piętrze przekazują sobie wieść o zdarzeniu i na znak zdumienia przykładają palce wskazujące do ust. Strażnicy na tarasie wychylają się zza balustrady i patrzą w dół, by sprawdzić, co się dzieje. Na to, że scena dzieje się w nocy, wskazuje jedynie pas granatowego nieba z sierpem księżyca pomiędzy dwoma skrzydłami pałacu. Każdy dworzanin ma odmienne rysy twarzy, gesty i szaty, na obrazie można też zobaczyć bogatą gamę wzorów ułożonych z płytek okładzinowych. Forma architektoniczna, której detale zostały ukazane z finezją przejętą bezpośrednio z tradycji Behzadowskiej, dyktuje układ kompozycji.

thumb|Muzyk Barbad ukrywa się w gałęziach drzewa, miniatura przypisywana Mirzie Alemu. The Nasser D. Khalili Collection of Islamic Art