Cyrkuł jasielski () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1791–1850 i 1854–1860 na ziemiach polskich zagarniętych przez Austrię podczas I rozbioru.
Historia
Cyrkuł jasielski z siedzibą w Jaśle utworzono na mocy patentu z 30 sierpnia 1791 roku, który znosił cyrkuł dukielski, przenosząc urząd cyrkularny z Dukli do JasłaPilleriana Edicta, 1791, str. 60Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Było to kontynuacją przyjętej już w listopadzie 1783 polityki dotyczącej lokalizacji siedzib urzędów cyrkularnych w świetle nowej praktyki urzędowania i wygodniejszego położenia siedzibPilleriana Edicta, 1783, str. 126.
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu jasielskiego, którego obszar podzielono między sześć Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Kraków:
Dukla – z okręgów sądowych: Dukla i RymanówOkręg sądowy Rymanów z cyrkułu sanockiego., Gorlice – z okręgów sądowych: Gorlice, Małastów i Biecz, Jasło – z okręgów sądowych: Jasło, Żmigród i Krempna, Krosno – z okręgów sądowych: Krosno, Brzozów i DomaradzOkręgi sądowe Brzozów i Domaradz z cyrkułu sanockiego., Pilzno – z okręgów sądowych: Pilzno, RadomyślOkręgi sądowe Pilzno i Radomyśl z cyrkułu tarnowskiego. i Brzostek, Rzeszów – z okręgów sądowych: Rzeszów, Tyczyn, GłogówOkręgi sądowe Rzeszów, Tyczyn i Głogów z cyrkułu rzeszowskiego. i Strzyżów.
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł jasielski reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł jasielski wszedł w skład obszaru krakowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł jasielski podzielono na dziewięć małych Bezirków, podzielonych na 350 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu jasielskiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil²Km²OgółemOs./km²Biecz5,4310,7729.40094,5933Brzostek4,2241,7124.205100,1030Dukla6,1351,1619.92556,7339Frysztak4,4253,2224.14395,3535Gorlice7,7442,4835.08279,2948Jasło4,7270,3927.992103,5661Krosno4,5258,9828.828111,3525Strzyżów5,2299,2627.80192,9035Żmigród5,4310,7721.57369,4144RAZEM47,12940,74238.93981,26350ŚREDNIA5,23326,7526.54890,1438,89
Cyrkuł jasielski zniesiono 1 maja 1860 roku w ramach polityki ograniczania liczby cyrkułów. Jego terytorium podzielono między cztery sąsiednie cyrkułyErlaß des Ministers des Innern, giltig für den ganzen Umfang des Kaiserstaates, betreffend die Auflösung der Landesregierungen in Krakau und Czernowitz, dann der Kreisbehörden in Wadowice, Bochnia und Jasło und die Errichtung einer Kreisbehörde in Czernowitz:
do cyrkułu sanockiego – włączono Bezirki Dukla, Krosno i Żmigród, do cyrkułu sądeckiego – włączono Bezirki Biecz i Gorlice, do cyrkułu rzeszowskiego – włączono Bezirk Strzyżów, do cyrkułu tarnowskiego – włączono Bezirki Brzostek, Frysztak i Jasło.
Przypisy
Bibliografia Barwiński, Eugeniusz (1935). Pierwsze podziały administracyjne Galicji. Ziemia Czerwieńska 1935, z. 1, s. 57-65. Grodziski, Stanisław (1971). Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772-1848, Wrocław (s. 161-165). Krochmal, Anna (2015). Źródła kartograficzne i historyczne do podziałów administracyjnych Galicji (1772–1918). Miscellanea Historico-Archivistica, (22), 219-235. Kutrzeba, Stanisław (1920). Historia ustroju Polski w zarysie. Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Korona. Mark, Rudolf A. (1994) Galizien unter österreichischer Herrschaft: Verwaltung, Kirche, Bevölkerung. Herder-Verlag, Marburg.
Reder, Jerzy (1974). Podziały polityczne i administracyjne Małopolski w dobie upadku dawnej Rzeczypospolitej. Palestra 18/7 (199), 88-99. Witkowski, Wojciech (2007). Historia administracji w Polsce 1764–2020. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.a.
jasielski Kategoria:Historia Jasła