mały|Bantam BRC-40 Lekki wojskowy pojazd użytkowy (ang. Military light utility vehicle) – nazwa używana w odniesieniu do kategorii najlżejszych pojazdów wojskowych. Pojazd najczęściej z napędem na cztery koła z definicji lżejszy niż inne wojskowe pojazdy, kompaktowy, z lekkim opancerzeniem lub bez opancerzenia, z krótkimi zwisami nadwozia zapewniającymi mobilność w każdym terenie i często przeznaczony dla około 4 pasażerów. Potocznie nazywany jeepem.
Historia Różne lekkie cywilne pojazdy były używane do służby wojskowej, począwszy od łatwo dostępnych samochodów, które zostały przemalowane na kolory wojskowe, po zaprojektowane specjalnie pojazdy taktyczne, które zostały opracowane specjalnie do zastosowań wojskowych. Wojskowe lekkie pojazdy użytkowe powstały w pierwszej połowie XX wieku, kiedy modernizacja armii oznaczała zastąpienie koni i innych zwierząt pociągowych samochodami, a także dla zwiększenia mobilności piechoty w celu uzyskania istotnej przewagi taktycznej. To kategoria pojazdów przeznaczonych głównie do transportu sprzętu lub żołnierzy, na krótkie i średnie dystanse. Lekkie pojazdy wojskowe są zazwyczaj wielofunkcyjne, używane do przewożenia żołnierzy, broni, zaopatrzenia, ewakuacji rannych żołnierzy i innych różnorodnych zadań. W armii amerykańskiej pierwszym takim pojazdem był Bantam BRC, a następnie Willys MB. Znaczenie tego rodzaju pojazdu wojskowego zostało podsumowane przez generała Eisenhowera, który napisał, że większość wyższych oficerów uważała jeepa za jeden z sześciu najważniejszych amerykańskich pojazdów w II wojnie światowej. Generał George Marshall nazwał jeepa „największym wkładem Ameryki we współczesną wojnę”. Podobne pojazdy są obecnie jednymi z najpowszechniejszych wojskowych pojazdów użytkowych w armiach większości państw.
II wojna światowa USA W 1939 roku armia amerykańska rozpoczęła standaryzację swoich samochodów i w 1940 wprowadzono nową, najlżejszą klasę tego typu samochodów. Pierwszym samochodem w tej klasie był Bantam BRC – samochód osobowo-terenowy, skonstruowany w 1940 roku, pierwowzór jeepa. Zbudowany w stosunkowo niewielkiej liczbie 2642 egzemplarzyPodaje się powszechnie liczbę 2642 egzemplarzy (np. ), lecz podsumowanie zamówień w , obejmuje 2643 samochody. Być może wśród nich był doliczony jeden zbudowany przez firmę Checker Cab Company w Kalamazoo, lecz nie uruchomiono tam ostatecznie produkcji., w kilku wersjach, używany był przez USA, Wielką Brytanię i ZSRR.. Jego następca Willys MB Jeep jest prawdopodobnie najbardziej znanym pojazdem tej klasy. Ponad 640 000 Jeepów zostało zbudowanych na potrzeby II wojny światowej i zainspirowały on wiele pojazdów o podobnym układzie lub funkcji. Jeep Willys został zaadaptowany też jako amfibia Ford GPA „Seep”. Oprócz jeepa, w Stanach Zjednoczonych wyprodukowano również około 330 000 ciężarówek Dodge WC w szerokiej gamie wariantów. Razem jeepy Willys oraz ciężarówki Dodge’a stanowiły prawie całą produkcję lekkich pojazdów z czasów II wojny światowej w USA, wynoszącą ok. miliona sztuk.
III Rzesza W czasie II wojny światowej Niemcy produkowali Volkswagena Kübelwagena. Miał tylko napęd na tylne koła, ale mógł wykorzystać niewielką masę i silnik zamontowany z tyłu zapewniający mobilność. Na jego bazie produkowali model Volkswagen Schwimmwagen, który charakteryzował się przypominającym wannę, pojedynczym korpusem amfibii i śrubą napędową. Schwimmwagen, stał się najbardziej masowo produkowaną amfibią w historii. W latach 1942–1944 wyprodukowano ich 14 283 szt. W przeciwieństwie do Kübelwagena, Schwimmwagen był wyposażony w napęd na cztery koła, osie z przekładnią portalową, zwiększające prześwit z przodu i z tyłu, był prawdopodobnie najbardziej sprawnym w terenie lekkim niemieckim samochodem terenowym podczas II wojny światowej.
ZSRR Pod koniec sierpnia 1941 roku ruszyła seryjna produkcja wojskowych pojazdów GAZ-64 z napędem na wszystkie koła. Chociaż wydaje się podobny do amerykańskiego jeepa Bantama, został opracowany przy użyciu części dostępnych w Związku Radzieckim. GAZ- 64 nie zachował się do dnia dzisiejszego. W trakcie kwerend archiwalnych natrafiono na materiały, które stanowiły podstawę odtworzenia samochodu. Można go zobaczyć w Muzeum Pojazdów Terenowych w Samarze.
Okres powojenny USA Wygląd Jeepa z czasów II wojny światowej pozostał praktycznie niezmieniony. Był używany w czasie wojny w Korei (jako Willys M38A1) i w Wietnamie jako M151 MUTT (Military Utility Tactical Truck). Ford M151, był następcą lekkich pojazdów użytkowych Jeep M38 z czasów wojny koreańskiej. Pomimo że był to nowy projekt, prawie całkowicie zachował tę samą koncepcję pojazdu, wymiary i masę. Jednak w przeciwieństwie do wszystkich wcześniejszych amerykańskich jeepów, opartych na konstrukcjach Willysa z 1941, M151 miał samonośne nadwozie i był pierwszym samochodem tej klasy gdzie sztywne osie napędowe z przodu i z tyłu, zostały zastąpione niezależnym zawieszeniem ze sprężynami śrubowymi.
W 1984 roku został zastąpiony przez wielozadaniowy pojazd kołowy wysokiej mobilności Humvee firmy AM General, który miał być używany jako pojazd bojowy podczas wojny w Iraku. W 2014 roku Boeing zaprojektował pojazd , celem zastąpienia podstawowych wersji modeli Humvee, które były zbyt ciężkie, aby nowsze samoloty transportowe np. Bell-Boeing V-22 Osprey, mogły je przewozić.
W 1999 r. został zaprojektowany (ITV-LSV) jako pojazd specjalnie przystosowany do transportu przez Bell-Boeing V-22 Osprey. Jest to całkiem nowa konstrukcja do produkcji której nie wykorzystano żadnych komponentów z konstrukcji wersji pojazdów M151. Został oparty na komercyjnym pojeździe terenowym UV 100 DB firmy American Growler. Jest używany w ramach Ekspedycyjnego Systemu Wsparcia Ogniowego (EFSS) Korpusu Piechoty Morskiej.
ZSRR Związek Radziecki produkował po II wojnie nadal pojazd GAZ-64 po którym wprowadzono model GAZ-67. Około 1953 został zastąpione modelem GAZ-69. Ta seria została zastąpiona przez UAZ 469, który został wprowadzony w 1973 roku. Samochody były wykorzystywane przez wojsko ZSRR i siły zbrojne Układu Warszawskiego oraz jednostki paramilitarne w krajach bloku wschodniego. Następca, UAZ-3151 to ulepszona wersja, produkowana od 1985 roku. UAZ Hunter to obecna wersja produkowana od 2003 roku
Wielka Brytania W 1948 roku powstał brytyjski Land Rover Series. Pierwotnie miał być pojazdem cywilnym i rolniczym - następcą Jeepa Willysa. Został wprowadzony do służby wojskowej w 1949 roku, ostatecznie stając się standardowym lekkim pojazdem użytkowym dla armii brytyjskiej i sił zbrojnych Wielkiej Brytanii, wypierając specjalnie zbudowanego i droższego Austina Champa. Projekt Land Rovera przekształcił się we współczesnego Land Rovera Defendera, który nadal jest w służbie wojskowej na całym świecieJames Taylor, Land Rover, 65 Years of the 4X4 Workhorse. Crowood Press, 2013.Encyklopedia samochodów terenowych. Jiří Fiala. Warszawa: Bellona, 2010, s. 31. ..
Niemcy Zachodnie Na zamówienie sił zbrojnych RFN w 1953 r. został zaprojektowany Porsche 597 i pojazdy firmy Borgward oraz zmodernizowany które jednak nie weszły do seryjnej produkcji. W 1953 roku powstał pojazd i był produkowany w latach 1956–1968. W 1969 -1980 był produkowany VW Typ 181. Jego następcą był Volkswagen Iltis
W połowie lat 70. XX w. zaczęto prace na pojazdem, który miał zastąpić VW Iltis. Ogłoszony przetarg wygrał Mercedes-Benz z modelem Mercedes-Benz klasy G, którego produkcję rozpoczęto w 1979. Pojazdy te w różnych wersjach znajdują się nadal w produkcji, a Bundeswehra do tej pory otrzymała ponad 12 000 sztuk. Pojazd klasy G jest obecnie używany przez ponad 63 armie na całym świecie.
Chiny W latach sześćdziesiątych chińskie zakłady Beijing Automobile Works wyprodukowały własnego „jeepa”, , który był w dużej mierze chińską kopią radzieckiego pojazdu UAZ 469. Często nazywany „Jeepem Pekinem”, BJ212 był szeroko stosowany zarówno w służbie wojskowej, jak i cywilnej. Do końca produkcji w 1983 roku, wyprodukowano ponad 200 000 egzemplarzy. Najnowszym chińskim lekkim samochodem użytkowym będzie BJ2022JC „Brave Warrior”. Został zaprojektowany przez Beijing Benz-Daimler Chrysler Automobile Co. Powstał z zaadaptowanych, istniejących projektów Mercedesa. Ma mieć masę ok. 0,7 tony, rozstaw osi 2798 mm, niezależny układ zawieszenia i napędzany ma być turbodoładowanym silnikiem wysokoprężnym o pojemności 3,2 l o mocy 101,5 kW.
Korea Południowa Południowokoreańskie wojsko używało różnych typów wojskowych jeepów, m.in. amerykańskich M38, M151 i japońskich J601. Jako następca koreańskiego modelu K111 „Jeep”, produkowanego od 1978 roku, został opracowany przez firmę Kia nowy rodzaj konwencjonalnego jeepa, KM420 Utility Vehicle (alternatywnie Jeep K131), który wraz z odmianami został standardowym lekkim pojazdem Koreańskich Sił Zbrojnych od 1997 roku.
Kolejny pojazd to Kia KLTV (K151), czteromiejscowy, lekki samochód użytkowy. Modułowe podwozie pozwala oferować pojazd w wariancie standardowym oraz jako model z przedłużonym rozstawem osi, a także odmiany opancerzone i nieopancerzone, samochody do celów dowództwa taktycznego i rozpoznania terenu, pojazdy uzbrojone i wiele innych. Kia Corporation, dostarcza go armii Korei Południowej od 2016 roku.
Polska Wojsko Polskie do lat 90 XX w. używało pojazdy produkcji ZSRR, GAZ-69 i UAZ 469. W latach osiemdziesiątych XX w. został wprowadzony Honker, produkowany w Fabryce Samochodów Rolniczych w Antoninku.
W 2004 roku zaczęły trafiać do polskiej armii HMMWV, do jednostek trafiło 217 wozów w różnych odmianach. Zdecydowana większość, bo ponad 150 sztuk, to standardowe „nośniki uzbrojenia”. Pozostałe to wersje transportowe czy np. specjalistyczne wozy ewakuacji medycznej.
W 2020 r. Ministerstwo Obrony Narodowej zamówiło w drodze przetargu Forda Rangera XLT, jako następcę Honkera. Pierwsza licząca 100 egzemplarzy partia przekazana została wojsku w grudniu 2020 roku. W latach 2020–2022 dostarczono 648 egzemplarzy. Ostatnie egzemplarze tej wersji Forda Rangera mają zostać dostarczone do końca 2025 roku. Wówczas na stanie polskiej armii będzie ponad tysiąc egzemplarzy różnych wersji tego modelu.
LPU Wirus 4 (Lekki Pojazd Uderzeniowy Wirus 4, pojazd w wojsku nosi nazwę Żmija) – polski, lekki pojazd opracowany przez firmę Concept oraz Polski Holding Obronny. Pojazd może być używany w misjach dalekiego rozpoznania oraz szybkich uderzeniach. Pierwsze 25 egzemplarzy pojazdów przekazano do Sił Zbrojnych 7 grudnia 2021 roku.
W 2023 roku zawarto umowę na dostawę Lekkich Pojazdów Rozpoznawczych LPR Legwan. Pod tą nazwą kryje się koreańska konstrukcja – Kia KLTV, która jest polonizowana w spółce Rosomak w Siemianowicach Śląskich. Umowa, opiewa na 385 samochodów. W 2024 przekazano 17 egzemplarzy. Kolejne mają być dostarczane w latach 2025–2030.
W polskim wojsku służą też pojedyncze sztuki innych lekkich pojazdów. W jednostkach specjalnych wykorzystuje się np. Toyoty Hilux. W żandarmerii wojskowej i straży granicznej, spotkać można np. Land Rovery Defendery.
Inne wojskowe lekkie pojazdy użytkowe Agrale Marruá (Brazylia), (Malezja), (Indonezja), (Szwajcaria), Sherpa Light (Francja), (Indonezja), (Hiszpania), (Argentyna, Brazylia), (Malezja), ARO (Rumunia), Iveco LMV (Włochy),
Galeria
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Pat Ware: Military Jeep: 1940 onwards (Willys MB, Ford GPW, and Hotchkiss M201): enthusiasts’ manual. Sparkford: Haynes Publishing, 2010. . (ang.)
Kategoria:Samochody wojskowe Kategoria:Pojazdy wojskowe