I wojna domowa w Liberii – pierwsza z dwóch wojen domowych w zachodnioafrykańskiej Liberii, trwająca od 1989 do 1997. Rosnące niezadowolenie z totalitarnych i skorumpowanych rządów Samuela Doego doprowadziło do wybuchu konfliktu zbrojnego, w którym Narodowo-Patriotyczny Front Liberii (National Patriotic Front of Liberia – NPFL) pod wodzą Charlesa Taylora zaatakował Liberię z terytorium Wybrzeża Kości Słoniowej i opanował większą część kraju w ciągu roku.
We wrześniu 1990 Doe został schwytany, poddany torturom i zamordowany przez Niezależny Narodowo-Patriotyczny Front Liberii (Independent National Patriotic Front of Liberia – INPFL), odłam NPFL pod wodzą . NPFL i INPFL zaczęły toczyć ze sobą walki o kontrolę nad stolicą kraju, Monrovią, a także z Siłami Zbrojnymi Liberii (Armed Forces of Liberia – AFL), Zjednoczonym Ruchem Wyzwolenia na Rzecz Demokracji w Liberii (United Liberation Movement of Liberia for Democracy – ULIMO) oraz innymi ugrupowaniami.
W 1995 doszło do krótkotrwałego zawieszenia broni, walki trwały jednak aż do zawarcia umowy pokojowej między głównymi stronnictwami w sierpniu 1996. W 1997 przeprowadzono wybory prezydenckie, w których zwyciężył Charles Taylor.
Pierwsza wojna domowa w Liberii pochłonęła ok. 150 tys. ofiar i spotkała się z interwencją ECOWAS oraz ONZ. Podczas wojny doszło do czystek etnicznych, a zniszczenia wojenne na wiele lat podkopały fundamenty wzrostu gospodarczego. Pokój nie okazał się trwały – po dwóch latach doszło do wybuchu drugiej wojny domowej w Liberii.
Tło i przyczyny Od uzyskania niepodległości w 1847 Liberia była krajem monopartyjnym, rządzonym przez Partię Prawdziwych Wigów, zdominowaną przez potomków amerykańskich niewolników (amerykańskich Liberyjczyków). Amerykańscy Liberyjczycy piastowali najważniejsze funkcje w państwie, kontrolowali armię, policję oraz służby bezpieczeństwa.
Od lat 50. XX wieku kraj przeżywał okres szybkiego wzrostu gospodarczego pod przywództwem prezydenta Williama Tubmana, w czym szczególną rolę odgrywało otwarcie na inwestycje zagraniczne oraz inwestycje w infrastrukturę. Był to jednak tzw. „wzrost bez rozwoju”, w którym rozwijały się tylko wybrane sektory, skupione na produkcji dóbr eksportowych. Eksport rudy żelaza oraz kauczuku zapewniał niemal połowę PKB. Jednocześnie jedna czwarta PKB trafiała za granicę jako dochód inwestorów zagranicznych.
Niepokoje w 1979
Następca Tubmana od 1971, William Tolbert Jr., postanowił zmniejszyć zależność od inwestycji zagranicznych i zwiększyć samowystarczalność gospodarczą kraju. Skutkowało to stagnacją gospodarki w latach 70. Pod koniec dekady doszło do światowej recesji w przemyśle stalowym, co przełożyło się na spadek wpływów z eksportu liberyjskiej rudy żelaza. Jednocześnie doszło do obniżenia krajowej produkcji kauczuku. Czynniki te doprowadziły do szybkiego wzrostu deficytu handlowego i budżetowego.
Kryzys nabrał natężenia wiosną 1979, kiedy rząd Tolberta podniósł wewnętrzną cenę ryżu, by zachęcić rolników do jego uprawy. Ponieważ ryż był podstawowym produktem żywnościowym w Liberii, wywołało to gwałtowne protesty, które rozpoczęły się 14 kwietnia. Podczas tłumienia protestów przez policję zginęło 40 osób, a kilkaset zostało rannych. Demonstracje trwały kilka miesięcyCarey Winfrey: After Liberia's Costly Rioting, Great Soul-Searching". The New York Times (30 maja 1979), ISSN 0362-4331. [dostęp 10-09-2025]..
Niepokoje społeczne podkopały pozycję prezydenta Tolberta i doprowadziły do spięć i walk o władzę w jego obozie. 10 marca 1980 z polecenia ministra sprawiedliwości Josepha Chessona aresztowano ministra George'a Boleya, członka grupy etnicznej Krahn. Boley został oskarżony o zdradę stanu i skazany na śmierćSanford J. Ungar: Liberia: A Revolution, or Just Another Coup? w: The Atlantic Monthly, rocznik 247, 1981, ISSN 1072-7825, s. 23–30. .
Przewrót w 1980 i rządy Samuela Doego Wyrok przeciwko Boleyowi zantagonizował Krahnów przeciwko rządowi. 12 kwietnia 1980 sierżant Sił Zbrojnych Liberii (ang. Armed Forces of Liberia – AFL) Samuel Doe, który również pochodził z tej grupy etnicznej, wraz z grupą żołnierzy przeprowadził zamach stanu. Zamachowcy zamordowali prezydenta Tolberta oraz wiele osób z jego otoczenia. Następnie utworzyli Ludową Radę Odkupienia (ang. People's Redemption Council – PRC), która obwołała się najwyższą władzą w Liberii. PRC kazał rozstrzelać pozostałych przy życiu ministrów rządu Tolberta, a egzekucja była transmitowana przez telewizję.
Zamach stanu odsunął od władzy elity zdominowane przez amerykańskich Liberyjczyków i umożliwił aktywizację innych grup etnicznych, które dotychczas miały ograniczony dostęp do życia politycznego. Doe zapowiedział reformy społeczne i demokratyzację kraju, jednak szybko okazało się, że były to obietnice bez pokrycia. PRC zniosła prawo do strajku i wolność prasy, czasowo zakazała działalności akademickiej i rozpoczęła prześladowania opozycjonistów oraz rywali Doego. Doe faworyzował członków swojej grupy etnicznej Krahn i zaczął nimi obsadzać najważniejsze stanowiska w urzędach i firmach państwowych. Rozpoczął też prześladowania grup Gio i , których przedstawiciele stanowili fundament opozycyjnych ruchów politycznych. W kraju szerzyły się terror, nepotyzm i korupcja, doszło do wzrostu zadłużenia finansów publicznych oraz pogorszenia stanu gospodarki. W 1985 PKB spadł do poziomu z 1968.
thumb|left|Samuel Doe z amerykańskim Sekretarzem Obrony Casparem Weinbergerem przed Pentagonem w 1982
Brutalność rządu Doego wobec przedstawicieli poprzedniej władzy skutkowała ostracyzmem dyplomatycznym innych krajów afrykańskich. Wobec tego Doe zaczął szukać sojuszników wśród państw bloku komunistycznego, w tym w Libii. Działania te zaniepokoiły USA, które zaczęły wspierać nowy reżim finansowo. Doe zerwał wówczas stosunki dyplomatyczne z ZSRR oraz zamknął ambasadę Libii w Monrovii.
W 1985 przeprowadzono wybory prezydenckie, które zostały sfałszowane na korzyść Doego. 12 listopada 1985 doszło do próby przewrotu przeprowadzonej przez Thomasa Quiwonkpę, byłego głównodowodzącego AFL, który w 1983 został przez Doego zdegradowany i zmuszony do ucieczki z kraju. Przewrót się nie powiódł, a Quiwonkpa został zabity. Quiwonkpa wywodził się z grupy etnicznej Gio, a jego zwolennicy rekrutowali się głównie z prześladowanych przez reżim grup Gio i Mano. Po stłumieniu przewrotu reżim wzmógł presję na te grupy etniczne, a armia liberyjska zabiła ponad dwa tysiące ich przedstawicieli w hrabstwie Nimba. W Monrovii rozstrzelano kilkuset popleczników Quiwonkpy.
W kolejnych latach doszło do dalszego pogorszenia sytuacji gospodarczej kraju, a USA zaczęły zmniejszać wymiar pomocy finansowej wobec zarzutów o łamanie praw człowieka w Liberii. W 1988 Liberia przestała spłacać pożyczkę wobec Międzynarodowego Funduszu Walutowego, który w związku z tym odmówił dalszego finansowania kraju. Społeczeństwo ubożało, a nastroje antyrządowe ulegały wzmocnieniu.
Przebieg wojny Charles Taylor i utworzenie NPFL thumb|left|Charles Taylor, lider NPFL Wobec powszechnego niezadowolenia z rządów reżimu tworzyć zaczęły się ruchy opozycyjne. Jednym z opozycjonistów był Charles Taylor, były urzędnik w administracji rządowej Doego, który został oskarżony o defraudację funduszy publicznych i uciekł z kraju. Na emigracji zaczął budować swoją organizację, Narodowo-Patriotyczny Front Liberii (ang. National Patriotic Front of Liberia – NPFL). Członkowie NPFL rekrutowali się głównie spośród Gio i Mano.
W 1987 nawiązał kontakty z przedstawicielami Burkiny Faso oraz Wybrzeża Kości Słoniowej. Prezydenci tych dwóch państw, Blaise Compaoré oraz Félix Houphouët-Boigny, mieli rodzinne powiązania z urzędnikami liberyjskimi zamordowanymi przez Doego. Compaoré umożliwił Taylorowi kontakt z przywódcą Libii Mu’ammarem al-Kaddafim, który żywił urazę do liberyjskiego prezydenta po zamknięciu przez niego ambasady libijskiej oraz liczył na ograniczenie wpływów amerykańskich w regionie. Reżim w Trypolisie zapewnił zwolennikom Taylora wyszkolenie wojskowe oraz stał się ich głównym dostawcą broni. Z kolei Houphouët-Boigny ułatwił Taylorowi dostęp do francuskich handlarzy bronią i zezwolił na założenie bazy NPFL na terytorium swojego kraju.
Początkowe starcia i szybkie postępy NPFL 24 grudnia 1989 ok. 100–150 bojowników NPFL przekroczyło granicę Liberii z Wybrzeża Kości Słoniowej i zaatakowało miejscowość Butuo w hrabstwie Nimba, zamieszkanym głównie przez grupy etniczne Gio i Mano. Doe zareagował na atak wysłaniem dwóch batalionów AFL do Nimby. AFL przeprowadziły brutalną pacyfikację ludności i stosowały taktykę spalonej ziemi. Szeregi NPFL zaczęły wówczas gwałtownie rosnąć i w ciągu półrocza osiągnęły 5 tysięcy bojowników, a w szczytowym okresie 25 tysięcy. Prześladowania społeczności Gio i Mano rozpoczęły się także w Monrovii.
Wzmocniony liczebnie NPFL rozpoczął natarcie w głąb hrabstwa Grand Gedeh, podczas którego rebelianci rozpoczęli czystki etniczne wobec ludów Krahn i Mandinka (Mandinkowie mieli bliskie związki z reżimem Doego, byli też uważani przez pozostałe grupy etniczne za bogatszych oraz za grupę napływową). Ofensywa NPFL robiła szybkie postępy, w marcu 1990 siły Taylora opanowały całe hrabstwo Nimba, w maju doszły do wybrzeża i zdobyły Buchanan – ważny port. W maju siły NPFL zajęły Gbarngę, stolicę hrabstwa Bong, w której Taylor ustanowił swoją główną siedzibę. W lipcu 1990 NPFL rozpoczął oblężenie Monrovii. Siły Taylora wdarły się do hrabstwa Lofa i wymordowały ok. 500 Mandinków w Bakedu.
Interwencja ECOWAS Sukcesy Taylora i potencjalny wzrost wpływów Libii, Wybrzeża Kości Słoniowej oraz Burkiny Faso w Afryce Zachodniej budziły niepokój prezydenta Nigerii Ibrahima Babangidy. Babangida utrzymywał bliskie stosunki dyplomatyczne z Doem, a Nigeria podjęła w Liberii znaczące inwestycje, m.in. w liberyjski przemysł wydobywczy i naftowy.
thumb| Kościół św. Piotra w Monrovii, w którym doszło do masakry w 1990
29 lipca 1990 doszło do masakry w kościele luterańskim świętego Piotra w Monrovii, w której żołnierze AFL zabili ok. 600 cywilów Gio i Mano. Wydarzenie to stało się bezpośrednią przyczyną zagranicznej interwencji w Liberii. W sierpniu 1990 odbył się szczyt Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Zachodniej (ECOWAS) w Bandżulu, na którym podjęto decyzję o utworzeniu, pod nigeryjskim dowództwem, sił pokojowych pod nazwą Grupa Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Zachodniej do spraw Monitorowania Zawieszenia Broni (ang. Economic Community of West African States Monitoring Group – ECOMOG). Poza Nigerią, która zapewniła ok. 75% kontyngentu, w skład ECOMOG weszli żołnierze m.in. z Gambii, Ghany, Gwinei i Sierra Leone. Oficjalnym celem ECOMOG było zapewnienie zawieszenia broni, ustanowienie rządu tymczasowego, zapobieżenie czystkom etnicznym, ewakuacja obcokrajowców, faktycznym – niedopuszczenie do zwycięstwa Charlesa Taylora i ochrona interesów Nigerii. 24 sierpnia 1990 siły ECOMOG w liczbie ok. 3 tys. wylądowały we Freeport – portowej dzielnicy Monrovii. Szczyt liczebności ECOMOG wyniósł 16 tys. w 1993.
ECOWAS zaprosił do Bandżulu również liberyjskich polityków i pod auspicjami tej organizacji stworzono Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (ang. Interim Government of National Unity – IGNU) pod przywództwem Amosa Sawyera, profesora nauk politycznych.
Charles Taylor odrzucił postanowienia szczytu ECOWAS, a samą organizację nazwał „klubem dyktatorów”.
Pojmanie i śmierć Samuela Doego thumb|left|Bojownicy INPFL w Monrovii w 1990 W styczniu 1990 od sił Taylora odłączyła się grupa pod dowództwem Prince’a Johnsona, która nazwała się Niezależnym Narodowo-Patriotycznym Frontem Liberii (ang. Independent National Patriotic Front of Liberia – INPFL). Była to jedna z mniej licznych grup biorących udział w wojnie domowej i przestała ona istnieć w 1992. W 1990 wzięła udział w oblężeniu Monrovii, a po przybyciu kontyngentu ECOMOG sprzymierzyła się z nim przeciwko NPFL.