Malarski żywot Józefa Chełmońskiego – książka Macieja Masłowskiego charakteryzująca życie i twórczość Józefa Chełmońskiego. Jedna z istotnych pozycji literatury dotyczącej jego biografii i spuścizny artystycznej. Twórczość tego artysty jest w historii sztuki traktowana jako pionierska w zwalczaniu dominującej w malarstwie polskim XIX wieku pozycji pompierów rynkowych na rynku sztuki i w promowaniu rodzącego się malarstwa realistycznego.

Pierwsze wydanie książki w nakładzie 20 tys. + 290 egz., ukazało się w roku 1965 w Państwowym Instytucie Wydawniczym. Liczyło 28,6 arkuszy wydawniczych, 21,5 arkuszy drukarskich i 344 stron drukuMaciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965.. Drugie wydanie w nakładzie 20 tys. + 290 egz., ukazało się w roku 1972 w tym samym wydawnictwie (Państwowym Instytucie Wydawniczym) w 1972 roku i liczyło 28,6 ark.wyd, 23,75 ark.druk. i 380 stron druku. Trzecie wydanie – jubileuszowe, ukazało się w setną rocznicę śmierci malarza w roku 2014, w Wydawnictwie Bellona oznaczone symbolem ISBN 978-83-11-13153-8.

Tytuł Tytuł sygnalizuje, że opracowanie – w układzie chronologicznym – zawiera zarys jego życiorysu jako twórcy – malarza.

Motywy i cel książki Motywy i cel książki wyjaśnił Masłowski w słowie „Od autora”Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Warszawa 2014, Bellona, s. 6.. Napisał tam: „Trzeba było świeżym okiem przyjrzeć się obrazom Chełmońskiego i naprzód rozwiązać problem główny, sprawę właściwych kryteriów, a w konsekwencji kwestię właściwej klasyfikacji i oceny. [...] Doszedłem do pewnych generalnych konkluzji, a mianowicie, że jest błędem całą nowoczesną sztukę polską mierzyć jedną miarą, bezwzględną, absolutną miarą malarstwa francuskiego, i że właśnie wobec twórczości Chełmońskiego nie wolno stosować międzynarodowego metra.”

Do powyższej kwestii autor wrócił w zakończeniu książki nawiązując do stanowiska Antoniego Sygietyńskiego, który powiązał twórczość Chełmońskiego i Dygasińskiego, jako „dwu genialnych barbarzyńców, którzy z dorobku cywilizacji artystycznej, europejskiej czy polskiej nic lub prawie nic do formy twórczości swej nie wzięli” [...] (zob. list Sygietyńskiego do Piotra Chmielowskiego z 6 października 1902). Ubolewał w związku z tym nad późniejszą „wstydliwą obawą sądu o Chełmońskim i o kilku jemu podobnych malarzach tamtej epoki, którzy nie >trzymają się< kierunków współczesnej sztuki europejskiej”Tamże, s. 369.

Treść Autor książki wyjaśnił w „przedmowie”, że książka powstała na podstawie gromadzonych w latach międzywojennych od 1918 do 1939 i powojennych – od 1945 – do 1963Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, Warszawa 2014, Bellona, s. 369. – materiałów źródłowych, szczególnie zbiorów muzealnych, archiwalnych i bibliotecznychMaciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wydanie 3. w 2014 roku, w 100. rocznicę śmierci artysty, Warszawa: Bellona, oznaczone ISBN 978-83-11-13153-8..

Książka składa się z: „Przedmowy”, „Przedmowy do drugiego wydania”, „Spisu rzeczy”, przypisów (głównie do źródeł), alfabetycznego indeksu osób i spisu ilustracji. Zawiera 3 wielobarwne wkładki – łącznie 65 ilustracji wielobarwnych i 102 ilustracje jednobarwne w tekście wraz z ich źródłami (nazwy instytucji i nazwiska autorów fotografii).

Treść książki w układzie chronologicznym obejmuje trzy obszerne fazy: fazę warszawsko-monachijską (1867–1875), paryską (1875–1887) i okres spędzony na Mazowszu (do 1914)”Tadeusz Dobrowolski: Nowoczesne malarstwo polskie. T. II. Wrocław – Kraków: 1960. s. 154. Były to barwne i różnorodne dzieje od skrajnie nędznej wegetacji w pełnym pogardy otoczeniu krajowej krytyki i publiczności w okresie dominacji rynkowych malarskich pompierów aż do połowy lat 70. XIX wieku – do oszałamiającego sukcesu w latach następnych, a wreszcie do załamania (rynkowego) po podwyżce ceł na import dzieł sztuki z Europy do Stanów Zjednoczonych. W książce scharakteryzowano barwne koleje losu sztuki Chełmońskiego i jej autora. Zilustrowano je obszernymi cytatami ze źródeł współczesnych artyście.

Na książkę składają się rozdziały o następujących tytułach: Od Autora, Dzieciństwo i szkoły, Studia u Gersona i w Warszawskiej Klasie Rysunkowej (1867–1871), Monachium (1871–1874), Warszawa (1874–1875), Paryż (1875–1887), Powrót do kraju Kuklówka (1887–1914), Indeks osób, Wykaz ilustracji.

Omówienia (recenzje) Książka była wielokrotnie omawiana. Zaraz po jej ukazaniu się została entuzjastycznie przyjęta przez Jarosława Iwaszkiewicza w jednej z jego recenzji publikowanych w niedzielnych wydaniach dziennika „Życie Warszawy” w serii „Rozmowy o książkach”„Sąsiad z Kuklówki”, „Życie Warszawy”, 1966, nr 44, z 20–21 lutego, s. 4. i przez Jerzego Sienkiewicza We wspomnieniu pośmiertnym Jerzego Sienkiewicza o Macieju Masłowskim czytamy: „Dziś trudno nam na twórczość Chełmońskiego, Maksa Gierymskiego, Ruszczyca i wielu zapomnianych czy niedostrzeżonych uprzednio artystów spojrzeć bez odkrywczego ich widzenia oczyma Macieja Masłowskiego. Tę wyniesioną już z domu kulturę i umiłowanie sztuki, tę niezwykłą inteligencję umocniła wyjątkowa pracowitość, gruntowność studiów i zadziwiająca pasja twórcza, która pozwoliła mu wyłączyć się w ciągu lat ostatnich z normalnego życia w sensie kontaktów z ludźmi, usunięcie się, osamotnienie do szczupłego grona najbliższych – a jednocześnie pozostać w pełni aktywnym, czynnym, do ostatnich chwil pisać, do ostatnich chwil powiększać i wzbogacać swój dorobek krytyka i historyka sztuki”Jerzy Sienkiewicz: Maciej Masłowski (1901–1976) – wspomnienie pośmiertne, „Tygodnik Powszechny”, 1976, nr 38 (1443, z 19 września), s. 3.

Iwaszkiewicz recenzując książkę Masłowskiego o Józefie Chełmońskim napisał:

Przypisy

Bibliografia Jarosław Iwaszkiewicz: Rozmowy o książkach, Warszawa 1968, wyd. „Iskry”. Jarosław Iwaszkiewicz: Sąsiad z Kuklówki, seria „Rozmowy o książkach”, „Życie Warszawy”, 1966, nr 44, z 20–21 lutego, s. 4. Jerzy Sienkiewicz: Maciej Masłowski (1901–1976) – wspomnienie pośmiertne, „Tygodnik Powszechny”, 1976, nr 38 (1443, z 19 września), s. 3. Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wydanie 3., 2014, w 100. rocznicę śmierci artysty, Warszawa: Bellona, oznaczone ISBN 978-83-11-13153-8.

Kategoria:Polska literatura faktu