Archeologia dzieciństwa – studia nad kategoriami dziecka i dzieciństwa w archeologii (ang. archaeology of childhood, archaeology of children). Archeologiczne badania nad dziećmi i dzieciństwem rozszerzają archeologię społeczną: ujawnienie obecności i aktywnej roli dzieci zmienia obrazy przeszłości, ukazując dzieciństwo jako kategorię historyczną i zróżnicowaną kulturowo.
Historia Archeologia dzieciństwa wyodrębnioniła się w ostatniej dekadzie XX wieku, głównie w anglosaskiej i skandynawskiej archeologiiSofaer-Derevenski 1994; 1997; 1997a; 2000; 2004; Moore, Scott 1997; Crawford 1999; Scott 1992; 1999; Kamp 2001; Baxter 2005; 2008; Wileman 2005; Lally, Moore 2011.. Początkowo zainicjowana w ramach studiów nad płcią kulturową w przeszłości (gender archaeology), stanowi odmienną perspektywę wobec dotychczasowego, implicite androgenicznego modelu postrzegania przeszłości i uprawiania archeologiiSofaer-Derevenski 1994; 1997; Lillehammer 2000, 17; Gilchrist 2003..
Geneza i konteksty teoretyczne Archeologia dzieciństwa została powiązana z nurtem gender archaeology; trajektorie rozwoju obu podejść są zbliżone pod względem kontekstu powstania, dynamiki rozwoju, początkowego niedostrzegania istotności problematyki oraz metodyki i metodologii. Na jej powstanie, rozwój i kształt wpłynęły także trzy perspektywy: (1) społeczna historia dzieciństwa (m.in. Ph. Ariés, L. DeMause), podważająca „naturalność” i uniwersalność dzieciństwa; (2) perspektywa etnokulturowa, uwypuklająca zróżnicowane, kulturowo określone formy bycia dzieckiem; (3) nowy paradygmat socjologii dzieciństwa – akcentujący dzieciństwo jako konstrukcję społeczno-kulturową i dzieci jako podmioty aktywnie konstruujące własne życie społeczne.
Etapy rozwoju badań Wyróżnia się trzy etapy kształtowania archeologii dzieciństwa: (1) konstatacja marginalizacji problematyki dziecka i dzieciństwa w archeologii i poszukiwanie jej przyczyn; (2) „dodanie dzieci” do obrazu przeszłości i uzupełnienie interpretacji; (3) ujmowanie wieku jako istotnego, zróżnicowanego względem innych zmiennych (płeć kulturowa, etniczność, status społeczny) czynnika strukturyzującegoSofaer-Derevenski 1994, 10..
Przyczyny marginalizacji Na stosunkowo późne zainteresowanie archeologów problematyką dziecka/dzieciństwa złożyły się dwie grupy przyczyn: (1) ograniczenia ewidencji materialnej (m.in. zły stan zachowania szkieletów dzieci, płytkie zaleganie grobów, mniejsze rozmiary kości, braki w eksploracji antropologicznej, utrudnienia analityczne, mniejsze zainteresowanie ubogo wyposażonymi pochówkami, nieprzydatność materiału kostnego w analizach typologicznych); (2) negacja na płaszczyźnie poznawczej – biologizacja/naturalizacja dzieciństwa poprzez redukcję badań do kategorii wiekowych oraz brak precyzyjnych definicji dziecka i dzieciństwa, ich ujednoliconych kryteriów długości i wyróżniania faz.Scott 1999, 109; Lillehammer 2000; Sofaer-Derevenski 1994, 9; Gilchrist 2003, 151. Dodatkowo sprzyjały temu: koncentracja archeologii na przedmiotach i procesach, androcentryzm (skupienie na dorosłych mężczyznach), aprioryczne założenia o patriarchalnym charakterze pradziejów i przypisanie kobiet i dzieci do sfery prywatnejScott 1997, 2–3.. Ważnym czynnikiem był też nowożytny model dzieciństwa (m.in. opozycje dorosły:dziecko – kultura:natura; aktywność:pasywność; praca:zabawa; niezależność:zależność), bezrefleksyjnie przenoszony na przeszłość, co prowadziło do anachronizmów i niedostrzegania aktywnej roli dzieciScott 1992; 1999; Pawleta 2009..
Założenia teoretyczne i metodologia Archeologia dzieciństwa przyjmuje, że wiek jest istotnym czynnikiem strukturyzującym relacje i kategorie społeczne oraz tożsamości jednostkowe i grupowe; powinien być ujmowany jako konstrukt kulturowy (wiek społeczny), a nie jedynie kategoria biologicznaSofaer-Derevenski 1994, 10–11; Kamp 2001, 4.. Wiek jest procesualny i splata się z innymi zmiennymi (płeć kulturowa, klasa społeczna, etniczność). Kluczowe jest pytanie o materializowanie się wieku: choć wieku nie można „odkopać”, kultura materialna aktywnie uczestniczy w konstruowaniu kategorii i może manifestować stadia wiekowe (np. w rytuałach przejścia). Ich znaczenie musi być badane kontekstowo, a nie zakładane z górySofaer-Derevenski 1997b, 486; Kamp 2001, 3..
Źródła i identyfikacja w materiale archeologicznym Trudności w identyfikowaniu dzieci wynikają nie tylko z ich „niewidoczności”, ale także z doboru pytań badawczychSofaer-Derevenski 1997, 193.. Wykorzystuje się: szkielety/szczątki kostne dzieci (wiek w chwili śmierci, czasem płeć, choroby, urazy, modyfikacje ciała, przyczyny śmierci); pochówki (forma, sposób wykonania, lokalizacja, orientacja, ułożenie ciała; wyposażenie grobowe); artefakty (miniatury, elementy stroju, przedmioty interpretowane jako zabawki); przedstawienia ikonograficzne (malarstwo, rzeźba), plastyka figuralna, sztuka naskalna z wizerunkami dzieci – m.in. ze starożytnej Grecji, Rzymu i Egiptu.
Kierunki badań W pierwszych studiach podkreślano „widoczność” dzieci w kontekstach archeologicznych: demaskowano mity i anachronizmy oraz proponowano inne spojrzenie na rolę dzieci, korzystając z analogii etnograficznych i historycznychLillehammer 1989; Gilchrist 2003, 151.. Odrzucono nowożytną koncepcję dzieciństwa na rzecz ujęcia historycznie i kulturowo specyficznego; badano zróżnicowanie wieku i jego manifestacje w kulturze materialnejGilchrist 1999, 90; Sofaer-Derevenski 2000..
Aktywna rola dzieci Akcentuje się aktywne uczestnictwo dzieci w gospodarce i procesach wytwórczych (np. obróbka krzemienia, tkactwo, ceramika); obiecujące wyniki przynoszą badania produkcji ceramiki i analiza odcisków palców. Zagadnienia te łączy się z procesami socjalizacji, nauki rzemiosł i podziałem pracy, a także identyfikacją dziecięcych aktywności w materiale archeologicznym.
Status społeczny i praktyki pogrzebowe Badania konfrontują tezy o niskim statusie dziecka, analizując zróżnicowanie obrządku pogrzebowego (forma, orientacja, ułożenie ciała), często ubogie wyposażenie, lokalizację pochówków, niedoszacowanie liczby grobów dzieci przy wysokiej śmiertelności, nabywanie prawa do pochówku i dziedziczenie statusu, groby zbiorowe (w tym domniemane matki z dziećmi), zagadnienia ofiar z dzieci (w kontekstach sakralnych i kultowych), mity o dzieciobójstwie i rzekomej emocjonalnej obojętnościScott 1997; 1999..
Perspektywa bioarcheologiczna Łączy się obserwacje archeologiczne z ustaleniami bioarcheologicznymi o biologicznych aspektach bycia dzieckiem: wzorce reprodukcyjne, wiek odstawienia (weaning stress), stresy żywieniowe, traumy, choroby, rodzaj wykonywanych czynności, , modyfikacje ciała (np. deformacje czaszek). Uwzględnianie tych danych zapobiega negowaniu cielesności i jej ograniczeń, pozwalając ujmować dzieciństwo jako splot uwarunkowań biologicznych i kulturowychIngvarsson-Sundström 2003; Lewis 2006; Halcrow, Tayles 2008; Sofaer-Derevenski 2004, 171..
Wiek i cykl życia Badania dotyczą kulturowego znaczenia wieku w przebiegu cyklu życiowego, manifestowanego w rytuałach przejścia, stroju, ozdobach, wyposażeniu grobowym czy prawie do pochówku. Wskazuje się na nieadekwatność schematów (np. infans I/II) i potrzebę kontekstowego śledzenia etapów życia na podstawie danych archeologicznychGilchrist 2000; 2003; Gilchrist 1999, 90; Sofaer-Derevenski 2000..
Zobacz też Bioarcheologia Rytuał przejścia Kultura materialna
Przypisy
Bibliografia Baxter J. E. The Archaeology of Childhood: Children, Gender and Material Culture. Walnut Creek: 2005. Baxter J. E. The Archaeology of Childhood. Annual Review of Anthropology, t. 37, 2008. Crawford S. Childhood in Anglo-Saxon England. Stroud, 1999. Gilchrist, R., 1999. Gender and Archaeology. Contesting the Past. London, New York, 1999. Gilchrist R. (red). Lifecycles. World Archaeology, t. 31(3), 2000. Gilchrist R. Archaeology and the Life Cycle: a Time and Age for Gender, [w:] L. Meskell, R. W. Preucel (red.), A Companion to Social Archaeology. Oxford, 2003. Halcrow S.E., Tayles, N. The Bioarchaeological Investigation of Childhood and Social Age: Problems and Prospects. Journal of Archaeological Method and Theory, t. 15, 2008. Ingvarsson-Sundström A., 2003. Children Lost and Found. A Bioarcheological Study of Middle Helladic Children in Asine with a Comparision to Lerna. Uppsala, 2003. James, A., Jenks, C. and Prout, A., 1998. Theorizing Childhood. Cambridge: Polity Press. Jenks, C., 1996. Childhood: Key Ideas. London: Routledge. Kamp C. Where Have all the Children Gone?: the Archaeology of Childhood. Journal of Archaeological Method and Theory, t. 8(1), 2001. Lally M., Moore A. (red). (Re)Thinking the Little Ancestor: New Perspectives on the Archaeology of Infancy and Childhood. Oxford, 2011. Lewis M.E. The Bioarchaeology of Children: Perspectives form Biological and Forensic Anthropology. Cambridge, 2006. Lillehammer G. A Child is Born: the Child’s World in an Archaeological Perspective. Norwegian Archaeological Review, t. 22, 1989. Lillehammer G. The World of Children, [w:] J. Sofaer-Derevenski (red), Children and Material Culture. London, New York, 2000. Moore J., Scott E. (red.), Invisible People and Processes. Writing Gender and Childhood into European Archaeology. London, New York, 1997. Pawleta M. 2009. An Archaeology of Childhood. Sprawozdania Archeologiczne, t. 61, 2009. Scott E. Images and Contexts of Infants and Infant Burials: Some Thoughts on Some Cross-cultural Evidence. Archaeological Review From Cambridge, t. 11(1), 1992. Scott E. Introduction: on the Incompleteness of Archaeological Narratives, [w:] J. Moore, E. Scott (red.), Invisible People and Processes. Writing Gender and Childhood into European Archaeology. London, New York, 1997. Scott E., 1999. The Archaeology of Infancy and Infant Death. Oxford, 1999. Sofaer-Derevenski J. Where are the Children? Accessing Children in the Past. Archaeological Review from Cambridge, t. 13(2), 1994. Sofaer-Derevenski J. Linking Age and Gender as Social Variables. Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift, t. 38, 1997. Sofaer-Derevenski J. Engendering Children, Engendering People. (w) J. Moore, E. Scott (red.). Invisible People and Processes. Writing Gender and Childhood into European Archaeology. London, New York, 1997. Sofaer-Derevenski J. (red.), Children and Material Culture. London, New York, 2000. Sofaer-Derevenski J. The Materiality of Age: Osteoarchaeology, Objects, and the Contingency of Human Development. Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift, t. 45(2-3), 2004. Wileman J. 2005. Hide and Seek. The Archaeology of Childhood. Stroud, 2005. Crown P. L. Socialization in American Southwest Pottery Decoration, [w:] J. M. Skibo, G. M. Feinman (red.), Pottery and People: A Dynamic Interaction. Salt Lake City, 1999. Finlay N. Kid Knapping: the Missing Children in Lithic Analysis, [w:] J. Moore, E. Scott (red.), Invisible People and Processes. Writing Gender and Childhood into European Archaeology. London, New York, 1997.
Kategoria:Archeologia Kategoria:Dziecko Kategoria:Socjologia i antropologia rodziny