Kontraktacja produktów rolnych – regulacja prawna mająca na celu wzmocnienia roli kontraktacji w rozwoju produkcji rolnej oraz zwiększenia planowego oddziaływania i pomocy Państwa na rzecz jej wzrostu, zapewnienia dostaw dla przemysłu spożywczego, zaopatrzenia rynku oraz eksportu. Kontraktacja produktów rolnych oznaczała system organizacji obrotu płodami rolnymi oparty na umowach zawieranych między producentem rolnym a odbiorcą, o określonej jakości i w ustalonych terminach.
Początki kontraktacji w Polsce Ludowej Kontraktacja, jako forma skupu mająca na celu zapewnienie trwałej bazy surowcowej dla określonych gałęzi przemysłu była znana w wielu krajach od dawna, zwłaszcza odkąd zaczął rozwijać się przemysł przetwórczy. Szczególne znaczenie miała kontraktacja w okresie powojennym, gdzie dotkliwie odczuwano brak żywności. Począwszy od 1945 r. kontaktowano tylko 4 rośliny, a mianowicie buraki cukrowe, cykorię, tytoń i chmiel. Potem lista produktów została poszerzono, głównie o produkty i surowce dla przemysłu rolno-spożywczegoMała encyklopedia rolnicza, PWRiL, Warszawa 1963Andrzej Pakuła, Kontraktacja w procesie rozwoju rolnictwa, UMCS, Lublin 1971. Maksymilian Pohorille: Skup kontraktacyjny i ceny jako narządzie pośredniego planowania produkcji rolnej, „Ekonomista” 1965, z. 6,.
Począwszy od 1948 r. prowadzono politykę rolną zmierzającą do uspołecznienia rolnictwa, co zmniejszyła zainteresowanie rolników wzrostem produkcji rolniczej, z uwagi na wprowadzanie przymusowych form pozyskiwania produktów rolnych. W 1950 r. mocą uchwały Prezydium Rządu wprowadzone centralne formy sterowanie skupem produktów rolnych, nadając im nazwy: akcja zbożowa, jesienna akcja ziemniaczana, akcja skupu buraków cukrowych, jednocześnie ustalając odgórne ceny i parametry dostarczanych surowcówUchwała Prezydium Rządu z dnia 26 lipca 1950 r. w sprawie organizacji skupu ziemiopłodów ze zbiorów w roku 1950. M. P. 1950 nr 89 poz. 1115Encyklopedia ekonomiczno-rolnicza, PWRiL, Warszawa 1964..
Bardzie skuteczną formą pozyskiwania produktów rolnych o charakterze przymusowym, miały okazać się dostawy obowiązkowe, które wprowadzono w 1951 r. najpierw w stosunku do zbóż i ziemniaków, a od 1952 r. mleka i zwierząt rzeźnych. Wprowadzenie dostaw obowiązkowych nie spowodowało zmniejszenie znaczenie kontraktacji produktów rolnych, która prowadzono nadal w stosunku do roślin przemysłowych, w tym przykładowo buraków cukrowych, roślin oleistych, włóknistych, zielarskich.
Od restrykcyjnych form skupu prowadzonego w latach 1951-1955, zaczęto stopniowo odchodzić, najpierw poprzez zmniejszenie rozmiaru obciążeń, a potem poprzez podnoszenie cen skupu. W 1957 r. zniesiono obowiązkowe dostawy mleka, co przyczyniło się do znacznego wzrostu jego skupu. Obowiązkowy skup pozostałych produktów rolnych wygasł z końcem 1971 r., co jednocześnie spowodowało pojawienie się nowych regulacji dotyczących kontraktacji.
Zasady kontraktacji z 1971 r. W 1971 r. ukazała się uchwała Rady Ministrów w sprawie kontraktacji zbóż, którą w 1974 r. rozszerzono na wszystkie produkty roślinneUchwała nr 66 Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1971 r. w sprawie kontraktacji zbóż. M. P. 1971 nr 21 poz. 137Uchwała nr 172 Rady Ministrów z dnia 12 lipca 1974 r. w sprawie kontraktacji produktów roślinnych. M. P 1974 nr 27 poz. 160. Państwo zachęcało gospodarstwa rolne (indywidualne, spółdzielnie, kółka rolnicze, zespoły uprawowe) do przeznaczania większej części areału pod uprawę zbóż konsumpcyjnych. Uchwała wpisywała się w politykę zwiększania podaży zbóż na rynku wewnętrznym, co miało kluczowe znaczenie dla zaopatrzenia ludności w pieczywo i inne produkty zbożowe. Gospodarstwo musiało przeznaczyć co najmniej 20% gruntów ornych na zboża konsumpcyjne i wywiązać się z ustalonego w umowie „minimum dostawy”, czyli obowiązkowej ilości zboża wynikającej z tego areału. Dopiero po spełnieniu tego warunku mogło liczyć na premię pieniężną. Uchwała pokazuje ewolucję polityki kontraktacyjnej – od systemu przymusowych dostaw (charakterystycznych dla wcześniejszych lat PRL) ku systemowi zachęt finansowych, które miały zwiększyć dobrowolność i efektywność dostaw
Również w 1971 r. ukazała się uchwała Rady Ministrów w sprawie skupu zwierząt rzeźnych i produktów zwierzęcych, którą znowelizowano w 1975 rUchwała Nr 77 Rady Ministrów z dnia 15 kwietnia 1971 r. w sprawie organizacji skupu zwierząt rzeźnych i produktów zwierzęcych oraz cen stosowanych w tym skupie. M. P. 1971 nr 24 poz. 155Uchwała nr 144 Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1975 r. zmieniająca uchwałę w sprawie organizacji skupu zwierząt rzeźnych i produktów zwierzęcych oraz cen stosowanych w tym skupie. M. P 1975 nr 25 poz. 157. Skup zwierząt rzeźnych oraz produktów zwierzęcych prowadzony był w formie kontraktacji, dostaw obowiązkowych oraz skupu rynkowego. Skup zwierząt rzeźnych odbywał się w oparciu o umowy kontraktacyjne, które były zawierane z państwowymi gospodarstwami rolnymi, spółdzielniami produkcyjnymi i ich członkami, kółkami rolniczymi, innymi jednostkami gospodarki uspołecznionej, prowadzącymi gospodarstwa rolne oraz z indywidualnymi rolnikami i producentami bezrolnymi.
Cechą charakterystyczna wszystkich uchwał było, że wprowadzały w sposób odgórny a nie lokalny ceny produktów rolnych, jednolite dla całego kraju a ponadto szczegółowo określały wymagania i standardy stawianie skupowanym surowcom. Nie brano pod uwagę zróżnicowań terytorialnych, glebowych, strukturalnych czy agrotechnicznych.
Zasady kontraktacji z 1978 r. Uchwała Rady Ministrów z 1978 r. wprowadzała jednolite ramy prawne dla wszystkich rodzajów umów kontraktacyjnych, co miało znaczenie zwłaszcza w sytuacji narastających trudności gospodarczych drugiej połowy lat siedemdziesiątychUchwała nr 124 Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 1978 r. w sprawie ogólnych zasad kontraktacji produktów rolnych. M. P. 1978 nr 27 poz. 97. Dokument regulował m.in. obowiązki obu stron kontraktu, tryb jego zawierania oraz zasady rozliczeń. Podkreślano, że kontraktacja powinna opierać się na wzajemnych zobowiązaniach – rolnik miał gwarancję zbytu i określonej ceny, a państwo zapewniało sobie regularne dostawy niezbędnych produktów. Uchwała przewidywała również możliwość stosowania dodatkowych zachęt dla producentów rolnych, na przykład poprzez przydziały deficytowych środków produkcji w pierwszej kolejności dla tych gospodarstw, które zawierały umowy kontraktacyjne i terminowo się z nich wywiązywały.
Ważnym elementem uchwały było wskazanie, że kontraktacja miała służyć nie tylko zapewnieniu bieżących dostaw, ale również kształtowaniu struktury produkcji rolniczej w skali ogólnokrajowej. Oznaczało to, że poprzez system kontraktacji państwo kierunkowało poczynania rolników ku określonym rodzajom upraw czy hodowli, zgodnym z planami gospodarczymi i potrzebami rynku wewnętrznego. W praktyce uchwała Rady Ministrów wzmacniała rolę planowania centralnego w rolnictwie, czyniąc z kontraktacji narzędzie ściśle powiązane z polityką żywnościową PRL.
Uchwała była aktem, który zapewniał większą stabilność w relacjach między rolnikami a państwowymi jednostkami gospodarczymi. Z jednej strony dawała producentom rolnym określone gwarancje zbytu i zaopatrzenia, z drugiej – pozwalała państwu lepiej kontrolować proces zaopatrzenia rynku w żywność i surowce rolne. Był to więc dokument wpisujący się w logikę gospodarki planowej i odzwierciedlający ówczesne dążenie władz do utrzymania ścisłej kontroli nad sektorem rolnym.
Prawne uwarunkowania kontraktacji produktów rolnych Kontraktacja stanowiła instrument państwowej polityki rolnej, służący zabezpieczeniu zaopatrzenia gospodarki narodowej i ludności w podstawowe artykuły rolne. Była zarazem narzędziem oddziaływania na indywidualne gospodarstwa chłopskie, wzmacniając uzależnienie producentów od aparatu państwowego i spółdzielczego. Instytucja kontraktacji produktów rolnych w Polsce Ludowej stanowiła specyficzną formę obrotu gospodarczego, podporządkowaną zasadom gospodarki planowej i reglamentowanej.
Kontraktacja produktów rolnych była umową, uregulowaną w odrębnych ustawach i rozporządzeniach, odmienną od klasycznej umowy sprzedaży. Polegała na tym, iż producent rolny (kontraktujący) zobowiązywał się do wytworzenia i dostarczenia określonej ilości produktów rolnych, natomiast jednostka gospodarki uspołecznionej (kontraktujący nabywca, zazwyczaj przedsiębiorstwo państwowe, spółdzielnia lub organizacja gospodarcza) zobowiązywała się do ich odebrania i zapłaty ceny ustalonej w drodze regulacji państwowych. Spory w zakresie umów kontraktacyjnych rozstrzygano w oparciu o kodeks cywilnyPrawo Rolne, Wolters Kluwer, Warszawa 2015..
Kontraktacja w Polsce Ludowej nie miała charakteru czysto cywilnoprawnego, była ściśle powiązana z realizacją zadań planu gospodarczego. Umowy kontraktacyjne często miały charakter przymusowy, a ich zawieranie i wykonywanie podlegało kontroli organów administracji państwowej. Rolnik w praktyce nie miał swobody wyboru kontrahenta ani kształtowania ceny.
Zniesienie kontraktacji produktów rolnych Na podstawie uchwały Rady Ministrów z 1988 r. uchylono dotychczasowe uchwały w sprawie ogólnych zasad kontraktacji produktów rolnychUchwała nr 187 Rady Ministrów z dnia 24 października 1988 r. uchylająca uchwałę w sprawie ogólnych zasad kontraktacji produktów rolnych. M. P. 1988 nr 32 poz. 287.
Przypisy
__INDEKSUJ__ __LINKNOWEJSEKCJI__
Kategoria:Polityka rolna