Pomnik upamiętniający mieszkańców Namysłowa i powiatu namysłowskiego poległych na frontach I wojnie światowej (niem. Heldendenkmal, pol. dosł. pomnik bohaterów) – nieistniejący modernistyczny monument stylizowany na średniowieczną wieżę strażniczą, wzniesiony na jednej z wysp (nazwanej przez Niemców Heldeninsel, pol. Wyspa Bohaterów) na rzece Widawie w Namysłowie (niem. Namslau) w 1927 r. Ceglany obiekt został zaprojektowany przez wrocławskiego architekta Hansa Thomasa. W 1962 r. został on rozebrany, a na jego miejscu wzniesiono miejski amfiteatr.
Opis Symbolika i wykonanie Był to modernistyczny monument stylizowany na średniowieczną wieżę strażniczą. Inspiracjami dla architekta miały być gotyckie budowle Namysłowa oraz ceglana architektura zamków krzyżackichCo ciekawe w latach 1703–1810 zakon krzyżacki był w posiadaniu namysłowskiego zamku (budowli wzniesionej w XIV w.), choć mowa tu oczywiście o architekturze gotyckich warowni z terenu państwa zakonu krzyżackiego., a najpewniej także fakt, że w 1431 r. doszło w tym miejscu do potyczki załogi miasta z oddziałem husytów, dowodzonym przez polskie rycerstwo. Śladami po nieudanym oblężeniu Namysłowa miały być artefakty znalezione w trakcie wykopalisk archeologicznych prowadzonych na wyspie w 1924 r. – przede wszystkim broń z XV w. Można się tu także doszukiwać nawiązania do projektów pomnika bitwy pod Tannenbergiem Uroczysta inauguracja monumentalnego pomnika bitwy pod Tannenbergiem wzniesionego nieopodal Olsztynka w Prusach Wschodnich odbyła się 18 września 1927 r. (niecały miesiąc po odsłonięciu monumentu z namysłowskiej wyspy), jednak konkurs architektoniczny, który wyłonił ostateczny projekt rozstrzygnięto latem 1925 r. (uprzednio zgłoszono 385 prac, a jego wyniki oraz nagrodzone propozycje publikowano na łamach ogólnokrajowych gazet). Inspiracją dla Hansa Thomasa, który przedstawił swoją propozycję namysłowskiemu magistratowi jesienią 1925 r., mogła więc być zwycięska koncepcja monumentu (pt. Gode Wind; pol. Dobry Wiatr), autorstwa Waltera i Johannesa Krügerów (nawiązująca m.in. do średniowiecznej architektury zamków krzyżackich). W pierwszej dziesiątce najlepszych prac znalazła się także ta autorstwa Hermanna Hosaeusa (pt. Siegesmal in Ostpreußen; pol. Pomnik Zwycięstwa w Prusach Wschodnich), zakładała ona budowę upamiętnienia w postaci czterech wysokich pylonów, z których każdy miał być zakończony, ustawionym na sztorc, metalowym stylizowanym mieczem i co ciekawe stanowiła ona powielenie projektu istniejącego już (choć nigdy nie dokończonego) pomnika, także autorstwa Hosaeusa, który z końcem I wojny światowej stanął na cmentarzu wojennym nr 118 w Staszkówce (nieopodal Gorlic). Propozycja ta również mogła mieć wpływ na ostateczną formę namysłowskiego projektu Thomasa.. Pomnik ponadto miał symbolizować „straż [trzymaną] na granicy [polsko-niemieckiej] i gotowość do jej obrony”, co wiązało się z chęcią podkreślenia niemieckiego charakteru siedziby nadgranicznego (w latach 1920–1939) powiatu.
Obiekt wzniesiono z ciemnej cegły klinkierowej, jego całkowita wysokość wynosiła ok. 12 m. Budowlę osadzono na postumencie przypominającym bastion forteczny. Wieńczył ją zniczInspiracją w tym przypadku mogły być wieże Bismarcka, stawiane w XIX–XX w. na terenie całych Niemiec. Niektóre z nich zakończone były podobnymi misami ogniowymi – szczególnie te budowane od końca XIX w. na podstawie projektu Wilhelma Kreisa pt. Götterdämmerung (pol. Zmierzch Bogów), których do 1911 r. wzniesiono aż 47 (w tym kilka na Śląsku)., ręcznie kuty z żelaza, formą nawiązujący do corona muralis (umieszczonej nad ówczesnym herbem miasta). Na szczyt monumentu można było się dostać po metalowej drabinie znajdującej się wewnątrz obiektu (do środka prowadziły drzwi z tego samego materiału). Znicz rozpalano po zmroku, w dniu odbywania się na wyspie uroczystości ku czci poległych (m.in. w związku z obchodami /). Cztery przypory przylegające do pomnika zakończone były masywnymi kamiennymi kulami, a każda z nich zwieńczona była wykonanym z żelaza i ustawionym na sztorc ok. czterometrowym stylizowanym mieczem. We frontowej niszy (jednej z czterech), znajdowała się płyta wykonana z szaro-żółtego , na której widniały: płaskorzeźby przedstawiające ówczesny herb Namysłowa i Krzyż Żelazny opleciony liśćmi dębu (symbolizującymi niemiecką lojalność, stabilność, a także jedność) oraz ciernistymi pędami (symbol męczeńskiej śmierci). Pomiędzy płaskorzeźbami znajdowały się dodatkowo inskrypcje: UNSEREN HELDEN | 1914 | – | 1918 (pol. Naszym bohaterom 1914–1918). Po każdej ze stron świata do budowli przymocowano po trzy haki, przeznaczone do wieszania wieńców.
Nasadzenia i otoczenie Tył pomnika okalał żywopłot, a na samej wyspie założono tzw. gaj bohaterów (niem. Heldenhain) – na brzegach dominowały wierzby płaczące. Bezpośrednio przy obiekcie po pewnym czasie pojawiła się rabata, a w 1929 r. także ławki parkowe.
Po pewnym czasie planowano jeszcze zastąpić drewniany most prowadzący na wyspę przeprawą wykonaną z cegły klinkierowej, która miała korespondować z pomnikiem, jednak tej koncepcji nigdy nie zrealizowano.
Twórcy Monument zaprojektował wrocławski architekt Hans Thomas. Wymurowało go natomiast przedsiębiorstwo budowlane Juliusa Gollnischa z Namysłowa. Firma Braci Huberów (Gebrüder Huber GmbH) z Wrocławia położyła fundamenty (z gotowych prefabrykatów betonowych), wrocławskie przedsiębiorstwo Willborn & Böhme prowadziło prace kamieniarskie, a zakład ślusarski Hermanna Austa z Namysłowa wytworzył wszystkie elementy z metalu.
Wyspa Bohaterów mały|Amfiteatr na dawnej Wyspie Bohaterów w Namysłowie (2024 r.) Niewielka wysepka (o powierzchni ok. 60 arów), na której w 1927 r. wzniesiono pomnik wojenny znajduje się pomiędzy rzeką Widawą, a jej dopływem – Młynówką. Leży ona ok. 500 m na północny wschód od namysłowskiego rynku. Powstała w efekcie zachodzenia procesów fluwialnych (tzn. w wyniku stopniowego nanoszenia przez wodę piasku aluwialnego, który z czasem wiązały zarastające go korzenie drzew i bylin). W średniowieczu i nowożytności znajdowały się w tym miejscu bagna. W XIV–XVII w. przebiegał tędy drewniany most łączący Namysłów ze . Prawdopodobnie w 1431 r. w pobliżu przeprawy rozegrała się potyczka, stoczona w czasie nieudanego oblężenia miasta przez husytów (w 1924 r. w wykopie wykonanym pod fundament przyszłego pomnika znaleziono relikty mostu, a także broń pochodzącą z XV w.).
W 1922 r. wyspę wybrano na miejsce pod budowę monumentu wojennego i nadano jej nazwę Heldeninsel (pol. Wyspa Bohaterów). O wskazaniu tego miejsca zadecydowało jego położenie w otoczeniu natury, bez uciążliwości zgiełku miejskiego, a jednocześnie relatywnie niewielka odległość od centrum. Podobne romantyczne lokalizacje dla miejsc pamięci o poległych były popularne w Niemczech jeszcze w XIX w. W 1923 r. rękoma wielu miejscowych wolontariuszy wyspę zabezpieczono oraz wyrównano warstwą ziemi i gruzu oraz wzmocniono jej brzegi, a także przerzucono na nią, od zachodu, drewniany most łączący ją z promenadą miejską.
Od 1962 r. na miejscu dawnego pomnika znajduje się miejski amfiteatr, a wyspa pełni funkcję kulturalno-rozrywkową. W 2023 r. powstał nowy amfiteatr, a teren zrewitalizowano.
Na zachód od wysepki znajdują się jeszcze dwie większe rzeczne kępy. Od lat 60. XX w. dawna Wyspa Bohaterów i środkowa kępa (na której funkcjonuje park i znajduje się wieża widokowa z 2023 r.) są połączone mostem. Obecnie obie wchodzą w skład kompleksu pn. „Centrum Bioróżnorodności nad rzeką Widawą w Namysłowie”, a dawna Wyspa Bohaterów dla rozróżnienia często bywa oznaczana jako „wyspa 1”.
Historia obiektu mały|Niezrealizowany projekt pomnika na namysłowskiej wyspie (prawdopodobnie jedna z prac zgłoszonych na konkurs w 1922 r.)
Inicjatorzy Jeszcze w 1916 r. (gdy trwały działania zbrojne) ówczesny burmistrz Namysłowa Richard SchulzRichard Schulz (1855–1925) – burmistrz Namysłowa w latach 1891–1922. podjął decyzję, że na terenie miasta po zakończeniu I wojny światowej stanie pomnik upamiętniający jego poległych mieszkańców. Wedle szacunków w latach 1914–1918 zginęło ok. 2000 mężczyzn, głównie młodych, zamieszkujących powiat namysłowski – w tym ok. 300 samych Namysłowian (10% wszystkich mężczyzn zamieszkujących miasto u progu wojny). W 1920 r. namysłowskie stowarzyszenie wojackie (niem. Kriegerverein Namslau) – którego Schulz był wówczas przewodniczącym – powołało specjalny fundusz budowy monumentu wojennego w mieście. Wiosną 1922 r. inicjatywę w sprawie utworzenia miejsca pamięci ku czci poległych mieszkańców miasta i powiatu przejął lokalny oddział Śląskiego Związku Regionalnego (niem. Heimatverband Schlesien, HVS), który organizował szereg charytatywnych wydarzeń (loterii, festynów czy meczów), zbierając w ich trakcie pieniądze. Głównym inicjatorem całej akcji był przewodniczący namysłowskiego HVS Arthur Hosemann, radny miejski związany m.in. ze środowiskiem Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej. Hosemann stanął także na czele powołanego wówczas przez HVS komitetu budowy pomnika. We wrześniu tego samego roku zdecydowano, że stanie on na najmniejszej wyspie na Widawie, określono także, że obiekt będzie mieć formę „dużej bryły zwieńczonej zniczem”. Jednocześnie ogłoszono konkurs, który miał wyłonić wykonawcę monumentu. Zgłosiło się aż 11 miejscowych architektów i mistrzów budowlanych. Zwyciężył projekt Wilhelma Nerlicha pt. Heldeninsel (pol. Wyspa Bohaterów). W październiku 1922 r. namysłowska rada miejska wydała zezwolenie na budowę pomnika, a miesiąc później HVS podjął decyzję, że planowany monument będzie upamiętniał także poległych z terenu tzw. (części powiatu namysłowskiego przyłączonej w styczniu 1920 r. do Polski), ponieważ „polskie władze [Rychtala] nie pozwoliły tamtejszym [głównie niemieckim] mieszkańcom na postawienie pomnika swoim bohaterom”. W tym samym czasie HVS ustanowiła stosowny fundusz na rzecz budowy upamiętnienia, wezwał do wpłat na jego poczet, a także organizowała szereg zbiórek – ze względu na galopującą wówczas inflację honorowano także m.in. zboże.
Początkowo idea postawienia pomnika na wyspie miała sporą grupę przeciwników, którzy uważali, że zamiast „na bagnach” powinien on stanąć np. na rynku. Ponadto poważnym wyzwaniem okazało się przystosowanie romantycznej lokalizacji pod przyszły obiekt. Szybko zrozumiano, że koryto rzeki należy odmulić, a podłoże niestabilnej wyspy wzmocnić. W maju 1923 r. od zachodu przerzucono przez Widawę tymczasowy drewniany most, łączący północną promenadę z wyspą. Umieszczono na nim szyny – za pomocą kolejki wąskotorowej transportowano na wyspę ziemię, gruz, a nawet śmieci, które uprzednio pozwolono wywozić mieszkańcom w to miejsce – utwardzano w ten sposób grunt. Brzegi wyspy dodatkowo faszynowano. We wszystkich pracach uczestniczyli liczni wolontariusze, a sama lokalizacja pod planowany obiekt zyskiwała coraz to powszechniejszą aprobatę.
Znaleziska archeologiczne thumb|Zaginione żelazne elementy (inkrustowany topór wraz z drewnianym trzonkiem, ostroga, podkowa oraz grot oszczepu) znalezione w czasie wykopalisk na namysłowskiej wyspie (1924 r.)
Wydawało się, że bezpośrednio po zakończeniu prac zabezpieczających wyspę będzie można przejść do postawienia pomnika. Plany te pokrzyżowała jednak hiperinflacja, w III kwartale 1923 r. wszystkie zebrane pieniądze postanowiono pilnie wydać na zakup cementu, który w następnym roku miał posłużyć do budowy obiektu. W lipcu 1924 r. na środku wyspy powstał wykop pod przyszły fundament. W trakcie prac ziemnych jeden z robotników natknął się na zbutwiałą drewnianą konstrukcje składającą się z pali i pokrycia belkowego. Były to najpewniej relikty jednego z funkcjonujących tu od średniowiecza mostów, określanych w kronice Wilhelma Liebicha mianem „długich kładek” (łączyły one w XIV–XVII w. Namysłów ze ). Dawna przeprawa była jedynym wyłomem, przez który można było zaatakować miasto od północy (z tej strony funkcjonowały w średniowieczu bagna stanowiące naturalną barierę ochronną).