Cerkiew Przeniesienia Relikwii św. Mikołaja w Zbruczańskiem () – cerkiew prawosławna (Kościół Prawosławny Ukrainy), we wsi Zbruczanśke (hromada Mielnica Podolska (obwód tarnopolski) na Ukrainie. Jest to jedna z najlepiej zachowanych i najrzadszych przykładów architektury cerkwi kamiennych na Podolu, pochodząca z drugiej połowy XIV w. – początku XV w.Borshchivskyi raion / M. I. Pasichnyk // Encykłopedija suczasnoji Ukrajiny [Online] / Eds. : I.М. Dziuba, A.I. Zhukovsky, M.H. Zhelezniak [et al.]; National Academy of Sciences of Ukraine, Shevchenko Scientific Society. – Kyiv: The NASU institute of Encyclopedic Research, 2004, upd. 2023.Чень Л. Я. Особливості оборонних церков Галичини // Будівництво України. – 2015. – № 5. – С. 2- 11.
Historia i datowanie Cerkiew w Zbruczańskiem jest jednym z niewielu kamiennych budynków, które przetrwały na Ukrainie po epoce książęcej, kiedy to warunki społeczne i polityczne nie sprzyjały aktywnemu rozwojowi budownictwa monumentalnego. Dostępne źródła, w tym inskrypcja dotycząca renowacji w 1611 r. oraz wzmianki w aktach wizytacyjnych z XVIII w., potwierdzają jej dawne pochodzenieДубик Ю. Миколаївська церква у селі Збручанське // Літопис Борщівщини. — Борщів, 1995. — Вип. 7. — С. 51 — 63..
Według kompleksowych badań naukowych przeprowadzonych przez Jurija Dubyka i innych ekspertów świątynia pochodzi z przełomu XIV i XV w. Datowanie to opiera się na szczegółowej analizie form architektonicznych i jest poparte pośrednimi dowodami archeologicznymi. W szczególności odkrycie w pobliżu zabytku srebrnej monety trójdzielnej z czasów Władysława II Jagiełły (wybitej między 1386 a 1403 r.) stanowi dodatkowy argument przemawiający za ustaloną chronologią.
Badacze zabytku Pierwszymi, którzy zwrócili uwagę na ten zabytek, byli badacze Aleksander Czołowski i Bohdan Janusz, którzy na podstawie przekazów ustnych i faktu jego renowacji w 1611 r. datowali go co najmniej na XVI w. i odnotowali wpływ architektury wołoskiej na jego projekt. W latach 70. XX w. cerkiew została ponownie odkryta przez lwowskich historyków sztuki Petra Lipynskiego i księdza Wołodymyra Jaremę. Później, w latach 1985–1986, grupa pracowników Instytutu Badań nad Teorią i Historią Architektury i Urbanistyki w Kijowie, pod kierownictwem doktora historii sztuki Hryhorija Łohwyna, przeprowadziła badania historyczne i architektoniczne, w wyniku których stwierdzono, że cerkiew została zbudowana pod koniec XIV w. i jest jedną z najstarszych budowli w Podolu, łączącą tradycje architektury staroruskiej, gotyckiej i ludowej architektury drewnianej.
Cechy architektoniczne Pod względem strukturalnym cerkiew św. Mikołaja jest jednonawową świątynią bez filarów, z jedną absydą. Jej projekt architektoniczny jest wyjątkowy dla ówczesnego Podola, ponieważ stanowi złożoną syntezę różnych tradycji budowlanych. Najważniejszą cechą konstrukcyjną cerkwi jest jej zdolność do przenoszenia obciążenia sklepienia nie poprzez solidną grubość ścian, ale dzięki systemowi przypór wbudowanych bezpośrednio w grubość ścian nawy.
Decyzja ta wskazuje na przejściowy charakter architektury, która łączyła tradycje kamiennego budownictwa Rusi z elementami zachodniego gotyku (o czym świadczą spiczaste zwieńczenia okien i drzwi) oraz lokalną ludową architekturą drewnianą. Ponadto architektura cerkwi odzwierciedla wpływy budownictwa bałkańskiego (Mołdawia, Wołoszczyzna, Bułgaria), co jest konsekwencją bliskich kontaktów politycznych i religijnych między ziemią ukraińską a południowo-wschodnią Europą.
Rekonstrukcja pierwotnego wyglądu Wartość naukowa świątyni znacznie wzrosła po przeprowadzeniu kompleksowych badań przez Państwowy Instytut „Ukrprojektrestawracija” w 1989 r. Prace te pozwoliły na sformułowanie nowej, opartej na podstawach naukowych hipotezy dotyczącej pierwotnego wyglądu zabytku, który znacznie różnił się od jego obecnego stanu.
Ustalono, że cerkiew była pierwotnie pokryta dachem dwuspadowym, pokrytym dachówką ceramiczną, której fragmenty znaleziono podczas wykopalisk. Ponadto prostokątna kopuła świątyni wystawała na zewnątrz i była zwieńczona wysokim dachem czterospadowym lub hełmowym. Odkrycia te stały się podstawą do opracowania projektu rekonstrukcji mającego na celu przywrócenie autentycznego wyglądu tego rzadkiego zabytku.
Przypisy
Kategoria:Cerkwie eparchii tarnopolskiej Kościoła Prawosławnego Ukrainy Kategoria:Świątynie pod wezwaniem św. Mikołaja