William Finch (ur. w XVI w., zm. w sierpniu 1613 w Bagdadzie) – angielski kupiec. Był członkiem ekspedycji handlowej wysłanej przez Angielską Kompanię Wschodnioindyjską do państwa Wielkich Mogołów. W Indiach przebywał między 1608 a 1611 rokiem. Pozostawił po sobie szczegółowy dziennik. Jego zapiski dały początek legendzie o Anarkali, stanowią też pierwszą europejską relację z Ajodhji. Z tekstu pozostawionego przez Fincha pochodzi także pierwszy znany opis ssaków z rodziny lemurowatych.

Życiorys thumb|Mapa państwa Wielkich Mogołów w okresie jego wzrostu terytorialnego, w tym także w czasach Fincha Data urodzenia Fincha nie jest znana. Wiadomo, że pochodził z Londynu i że służył niejakiemu Johnsonowi. Trudnił się handlem, miał duże doświadczenie kupieckie, szczególnie w Lewancie. Poza tym o jego życiu przed podróżą do Azji wiadomo niewiele.

Jako agent zatrudniony przez Angielską Kompanię Wschodnioindyjską został włączony w skład ekspedycji wysłanej w roku 1607 do państwa Wielkich Mogołów. W drodze na subkontynent indyjski dotarł do Afryki. W sierpniu oraz wrześniu 1607 roku spędził 38 dni na obszarze współczesnego Sierra Leone. Ekspedycja składała się z trzech okrętów. U zachodnich wybrzeży Afryki zatrzymała się, pragnąc uzupełnić zapasy oraz wyleczyć nękający załogi szkorbut. W 1608 roku trzy miesiące spędził na Sokotrze u wybrzeży Jemenu. Jako naczelny kupiec ekspedycji odpowiadał za towar przewożony przez wyprawę, w tym za jego składowanie oraz za handel nim. Do Suratu, miasta portowego we współczesnym stanie Gudźarat w zachodnich Indiach, dotarł 24 sierpnia 1608 roku.

W Suracie napotkał na gwałtowny opór obecnych już na miejscu Portugalczyków, którzy obawiali się konkurencji angielskiej. Mimo problemów zdołał uzyskać pozwolenie na rozładowanie przywiezionych ze sobą towarów. Złożony chorobą, przez pewien czas musiał pozostać na miejscu. Jego towarzysze podróży w tym czasie udali się do Agry. Korzystał w tamtym momencie z pomocy miejscowego indyjskiego pośrednika i tłumacza, wzmiankowanego w źródłach jako Jadu lub Jadow. O ile o pomocniku Fincha nie wiadomo zbyt wiele, z zachowanych dokumentów wynika, że był postacią znaną w kręgach handlowych Suratu, pochodził z samego Gudżaratu oraz, że był hinduistą, najpewniej wyznawcą Wisznu. Jego wsparcie było nieodzowne dla powodzenia jakichkolwiek przedsięwzięć handlowych, a dokumenty Angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej wymieniają go niezwykle często i regularnie.

Korzystając ze wspomnianego kompleksowego lokalnego wsparcia Finch intensywnie pracował, nie zważając na trapiącą go chorobę. Starał się jak najlepiej ocenić możliwości i specyfikę lokalnego rynku. 12 lipca 1609 roku przesłał dowódcy ekspedycji, kapitanowi Williamowi Hawkinsowi, trafny, choć ostrożny raport dotyczący rozmiarów i chłonności mogolskiego rynku jeśli chodzi o szereg dóbr konsumpcyjnych. W swych zapiskach wymienił na przykład sukna, koral, kość słoniową oraz ostrza mieczy. Wspominał też o indyjskich tkaninach, którymi handel przyniósłby zysk w krajach Lewantu. Nie zapomniał również o ocenie przydatności indyjskich wyrobów tekstylnych dla klientów angielskich.

Do Agry dotarł 4 kwietnia 1610 roku, przynajmniej sześć miesięcy spędził też w Lahaur. Odrzucił propozycję przejścia na służbę mogolskiego władcy. Z czasem wszedł w konflikt z dawnym kapitanem własnej ekspedycji, narażając się przy tym korzystającej z jego usług matce mogolskiego cesarza. Tłem sporu był zakup indygo, poczyniony przez Fincha z myślą o jego eksporcie do Anglii. Hawkins skonfiskował towar, choć wkrótce stracił monarszą łaskę i został odesłany z dworu. Finch natomiast, rozczarowany i rozgoryczony, udał się w drogę powrotną do Europy. Do Anglii jednak nigdy nie dotarł. Zmarł w Bagdadzie w wyniku zatrucia w sierpniu lub październiku 1613 roku. Okoliczności jego zgonu były wysoce niefortunne. Kupiec napił się bowiem wody ze zbiornika skażonego przez rój koników polnych.

Pozostawione przezeń dokumenty zdołano ocalić przed zniszczeniem. Przesłano je wreszcie do archiwów Angielskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, skąd po kilkunastu latach zostały wydobyte i częściowo opublikowane.

Spuścizna i publikacje Finch znany jest przede wszystkim z prowadzenia szczegółowego dziennika, którego rękopis nie zachował się do współczesności. Opublikowany został kilkanaście lat po śmierci handlowca, w 1625 roku. Stanowił wówczas element składowy kompilacji Hakluytus Posthumus or Purchas His Pilgrimes zestawionej przez . Sam tekst skreślony ręką Fincha dzieli się na dwie części. Pierwsza poświęcona jest bliskowschodniemu i afrykańskiemu etapowi podróży, obejmuje zatem między innymi relację z Jemenu, a także ze wspomnianego już wyżej Sierra Leone oraz Madagaskaru. Druga część natomiast poświęcona jest w całości obserwacjom z subkontynentu indyjskiego.

Dziennik szybko zdobył sobie miejsce wśród poczytnych i popularnych relacji podróżniczych. Już w 1631 roku z jego fragmentów dosyć swobodnie korzystał w swym De Imperio Magni Mogolis. W 1638 roku natomiast w podobnie nonszalancki sposób z nieoryginalnej pracy de Laeta czerpał przygotowując drugie wydanie opisu swojej własnej podróży do Indii. Finch, ze swoim spostrzegawczym i szczegółowym opisem podróży, wydatnie wpłynął na zawartość splagiatowanej kompozycji Herberta. Ten ostatni bowiem podczas pobytu na subkontynencie odwiedził wyłącznie Surat oraz tereny bezpośrednio przylegające do tego miasta.

Zapiski Fincha mają szczególną wartość badawczą oraz znaczące walory literackie. Jego relacja pozbawiona jest w większości uprzedzeń typowych dla tekstów powstałych w wyniku kontaktów kolonialnych. Spisana jest językiem zbliżonym do potocznego, oddaje dzięki temu wielojęzyczny i wielokulturowy koloryt miast subkontynentu. Jako pierwszy tekst w historii literatury anglojęzycznej swobodnie wykorzystuje słowa zaczerpnięte z języków rodzimych dla subkontynentu indyjskiego. Przyczynił się również w istotny sposób do zakorzenienia tych pożyczek językowych w angielszczyźnie. Pracę Fincha czasem uznaje się za pierwsze dzieło przynależne do szeroko pojętej prozy angloindyjskiej.

Finch zdradza na kartach swego dziennika duże zainteresowanie indyjską historią. Pochyla się nad wyznawanym przez mieszkańców subkontynentu hinduizmem, nawet jeśli uznaje tę religię za błędną. Wyróżnia się dużą spostrzegawczością oraz dostarcza czytelnikom trafnych obserwacji na temat uwarunkowań politycznych ówczesnych Indii. Wspomina na przykład o dominacji morskiej Portugalczyków w regionie. Wymienia dwóch europejskich najemników służących w armii cesarstwa. Nie pomija również skomplikowanych stosunków łączących państwo mogolskie z sułtanatami z Dekanu. Był także naocznym świadkiem chrztu trzech mogolskich książąt, synów monarszego brata . Ceremonie miały miejsce w drugiej połowie 1610 roku w Agrze. Wspomniani członkowie dynastii panującej przyjęli wówczas chrześcijańskie i portugalskie imiona. Zapis ten rzuca światło na złożoną dynamikę religijną mogolskiego dworu, tym bardziej że sam Dżahangir wydarzenia te pomija w swych starannie prowadzonych wspomnieniach. Równocześnie zapiski Fincha dostarczają jeden z wczesnych przekazów dotyczących pomieszczeń w mogolskich pałacach, których lokatorami były kobiety z cesarskiego haremu oraz dzieci.

Finch przekazuje rozmaite informacje na temat Dżahangira, ówczesnego mogolskiego władcy, niekiedy pozwalając poznać gusta cesarza. Donosi, że utrzymywał on na swym dworze setki kobiet, których jedynym zadaniem było dostarczanie rozrywki, tak poprzez taniec oraz grę na instrumentach muzycznych. Mówi też na przykład o tym, że monarcha upodobał sobie chrześcijańskie malarstwo. Donosi w tym kontekście o portretach Jezusa Chrystusa oraz Maryi zdobiących jedną z prywatnych komnat pałacu w Lahaur. Dowolność, z jaką Dżahangir włączał rozmaite motywy do dzieł sztuki, którymi się otaczał również przekazana została potomnym przez Fincha. Anglik zauważa na przykład obecność malowidła przedstawiającego Szatana w pałacowych murach, budzącego zrozumiały niesmak obecnych na ówczesnym mogolskim dworze jezuickich misjonarzy. W literaturze zauważa się także pieczołowitość oraz dokładność, z którą Finch starał się oddawać współczesną sobie indyjską topografię. W jego zapiskach można odnaleźć dokładny opis tak mogolskiej twierdzy w Lahaur, jak i ogrodów miejskich. Podróżnik odwiedził dodatkowo Fatehpur Sikri, efemeryczne miasto stołeczne całego państwa mogolskiego. Jego relacja świadczy o tym, że już w pierwszych latach XVII wieku kompleks ten był opuszczony oraz wyraźnie popadał w ruinę.

Dodatkowo, kupiec zapisał się także w historii biologii. Nauka ta zawdzięcza Finchowi pierwszy znany opis ssaków z rodziny lemurowatych, zanotowany w lutym 1608 roku na południowo-zachodnim wybrzeżu Madagaskaru. Gatunkiem, który zauważył kupiec był konkretnie lemur katta.

Znaczenie Dziennik Fincha okazał się wraz z upływem czasu dokumentem o dużym potencjale kulturotwórczym oraz istotnym wydźwięku politycznym. Jego notatki jako pierwsze mówią bowiem o Anarkali, zmarłej w tragicznych okolicznościach ukochanej Dżahangira. Opowieść przekazana przez Anglika, jakkolwiek pozbawiona jakichkolwiek rzetelnych podstaw źródłowych, na trwałe zapisała się w zbiorowej pamięci mieszkańców subkontynentu indyjskiego. Co za tym idzie dała początek legendzie, która zdobyła ogromną popularność i weszła do miejscowego folkloru. Stała się tym samym inspiracją dla setek książek, obrazów czy filmów powstających nie tylko w Indiach, ale też w Pakistanie czy Bangladeszu. Jej najbardziej wyrazistą manifestacją jest film Mughal-e-Azam (1960) w reżyserii .

Sprawozdanie będące owocem podróży Fincha znalazło też swoje miejsce we współczesnym indyjskim dyskursie politycznym, głównie dzięki wysiłkom skrajnie prawicowych grup hinduskich. Wykorzystywane było przez nie szeroko jako jedno ze źródeł potwierdzających ich nacjonalistyczną i dyskryminującą mniejszości wizję indyjskiej historii. Stało się tak z uwagi na fakt, iż tekst Fincha jest pierwszą europejską relacją z Ajodhji, według tradycji miejsca narodzin Ramy. W poświadczonym od połowy XIX wieku religijnym sporze o to miejsce z muzułmanami dostarcza argumentów stronie hinduskiej. Jako taki sugeruje, że hinduiści w mieście oraz jego bezpośredniej okolicy oddawali cześć temu właśnie bóstwu. Dla hinduskich środowisk skrajnych jest o tyle wygodny, że nie wspomina w ogóle wybudowanego tam w 1528 roku meczetu Babri. Zniszczenie tego muzułmańskiego miejsca kultu, powstałego rzekomo po wyburzeniu hinduistycznego przybytku, oraz wzniesienie na jego miejscu świątyni w Ajodhji przez dekady stanowiło jeden z głównych postulatów Indyjskiej Partii Ludowej (BJP) oraz jej ideologicznego poprzednika, Indyjskiego Zgromadzenia Ludowego (BJS). Zwiększająca się polaryzacja religijna, wyburzenie wspomnianego meczetu przez motywowany politycznie hinduski tłum w 1992 roku, a w końcu zwycięstwo Indyjskiej Partii Ludowej w federalnych wyborach parlamentarnych w 2014, przygotowały grunt pod ostateczne przyznanie hinduistom prawa do wzniesienia świątyni w 2019 roku. W uzasadnieniu wyroku z listopada 2019 roku indyjski Sąd Najwyższy przywołał relacje kilku europejskich podróżników. Wśród nich znalazł się także Finch.

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Brytyjscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Państwo Wielkich Mogołów Kategoria:Historia biologii Kategoria:Urodzeni w XVI wieku Kategoria:Zmarli w 1613 Kategoria:Angielscy kupcy