Walki wzdłuż rzeki Matanikau (czasami nazywane drugą i trzecią bitwą nad Matanikau) – dwie odrębne, ale powiązane ze sobą starcia pomiędzy wojskami Stanów Zjednoczonych a siłami morskimi i lądowymi Cesarstwa Japonii stoczone w ramach kampanii na Guadalcanalu podczas II wojny światowej. Działania te miały miejsce nad rzeką Matanikau na wyspie Guadalcanal na południowo-zachodnim Pacyfiku. Te konkretne starcia – pierwsze miało miejsce między 23 a 27 września, a drugie między 6 a 9 października – były największymi i najważniejszymi z serii potyczek stoczonych nad rzeką Matanikau.
Rejon rzeki Matanikau obejmuje półwysep Point Cruz, wioskę Kokumbona oraz serię grzbietów i wąwozów ciągnących się w głąb lądu od wybrzeża. Siły japońskie wykorzystywały ten obszar do przegrupowywania sił po atakach na wojska amerykańskie na wyspie. Stamtąd Japończycy przeprowadzali dalsze ataki na amerykańską obronę strzegącą lotniska Hendersona w Lunga Point na Guadalcanalu, używając tego miejsca jako swojej bazy wypadowej na zachodnim Guadalcanalu, a także dogodne miejsce do prowadzenia obserwacji i raportowania o działaniach aliantów wokół lotniska Hendersona.
W pierwszej akcji oddziały trzech batalionów amerykańskiej piechoty morskiej pod dowództwem gen. mjr. Alexandra Vandegrifta zaatakowały koncentracje japońskich wojsk w kilku punktach wokół rzeki Matanikau. Ataki miały na celu oczyszczenie terenu z japońskich maruderów wycofujących się w kierunku Matanikau po przegranej bitwie o Krwawą Grań, udaremnienie japońskich prób wykorzystania obszaru Matanikau jako bazy do dalszych ataków na Lunga Point oraz zniszczenie wszelkich sił japońskich w tym rejonie. Japończycy pod dowództwem gen. mjr. Kiyotake Kawaguchiego odparli ataki. Podczas akcji trzy kompanie amerykańskiej piechoty morskiej zostały otoczone przez siły japońskie, poniosły ciężkie straty i ledwo zdołały się wycofać dzięki wsparciu ogniowemu z niszczyciela i okrętów desantowych Marynarki Wojennej USA, obsadzonych przez personel Straży Przybrzeżnej USA.
W drugiej akcji, przeprowadzonej dwa tygodnie później, większa grupa amerykańskich Marines pomyślnie przeprawiła się przez rzekę Matanikau, zaatakowała siły japońskie pod dowództwem nowo przybyłych generałów Masao Maruyamy i Yumio Nasu oraz zadała ciężkie straty japońskiemu pułkowi piechoty. Druga akcja zmusiła Japończyków do wycofania się z pozycji na wschód od Matanikau i utrudniła im przygotowania do nowej dużej ofensywy na Lunga Point, zaplanowanej na koniec października 1942 roku, która zakończyła się ostateczną bitwą o lotnisko Hendersona.
Tło 7 sierpnia 1942 roku siły alianckie (głównie amerykańskie) wylądowały na wyspach Guadalcanal, Tulagi i Florida na Wyspach Salomona. Desanty na wyspach miały na celu uniemożliwienie Japończykom wykorzystania ich jako baz zagrażających szlakom zaopatrzeniowym między Stanami Zjednoczonymi a Australią oraz zabezpieczenie wysp jako pozycji wyjściowych dla kampanii, której ostatecznym celem było zneutralizowanie głównej japońskiej bazy w Rabaulu, a jednocześnie wsparcie alianckiej kampanii na Nowej Gwinei. Lądowania zapoczątkowały sześciomiesięczną kampanię na Guadalcanalu. Zaskakując Japończyków, do zmroku 8 sierpnia alianckie siły desantowe zabezpieczyły Tulagi i pobliskie małe wyspy, a także lotnisko, później nazwane przez siły alianckie Henderson Field, zbudowane w Lunga Point na Guadalcanalu.
thumb|left|Obszar Wysp Salomona na południowym Pacyfiku. Japońska baza w Rabauul znajduje się u góry po lewej. Guadalcanal (u dołu po prawej) leży na południowo-wschodnim krańcu „The Slot” W odpowiedzi na lądowanie aliantów na Guadalcanalu, japońska Cesarska Kwatera Główna przydzieliła 17 Armii – związkowi operacyjnemu o realnej sile korpusu z bazą w Rabaulu pod dowództwem gen. por. Harukichi Hyakutakego – zadanie odbicia Guadalcanalu z rąk aliantów. 17 Armia, w tym czasie mocno zaangażowana w kampanię na Nowej Gwinei, dysponowała jedynie kilkoma jednostkami, które mogła wysłać w rejon południowych Wysp Salomona. Spośród tych jednostek 35 Brygada Piechoty pod dowództwem gen. mjr. Kiyotake Kawaguchiego stacjonowała w Palau, 4 Pułk Piechoty (Aoba) pod dowództwem gen. mjr. Yumio Nasu przebywał na Filipinach, a 28 Pułk Piechoty (Ichiki) został załadowany na statki transportowe w pobliżu Guamu. Poszczególne jednostki natychmiast ruszyły w kierunku Guadalcanalu, ale pułk Ichikiego – będący najbliżej – dotarł pierwszy. Pierwszy Oddział Ichikiego – liczący około 917 żołnierzy – zszedł z niszczycieli na Przylądku Taivu, na wschód od Lunga Point, 19 sierpnia, zaatakował obronę amerykańskiej piechoty morskiej i został niemal całkowicie unicestwiony podczas bitwy nad Alligator Creek 21 sierpnia 1942 roku.
thumb|Japoński gen. mjr Kiyotake Kawaguchi (siedzi w środku) na zdjęciu grupowym ze sztabem brygady w Palau, krótko przed wypłynięciem na Guadalcanal Między 29 sierpnia a 7 września japońskie niszczyciele (nazywane przez siły alianckie „Tokyo Express”) oraz konwój powolnych barek desantowych dostarczyły 6000 żołnierzy brygady Kawaguchiego, w tym resztę pułku Ichikiego (zwanego Batalionem Kuma) i znaczną część Pułku Aoba na Guadalcanal. Generał Kawaguchi i jego 5000 żołnierzy wylądowali 32 km na wschód od Lunga Point na Przylądku Taivu. Pozostałe 1000 żołnierzy – pod dowództwem płk. Akinosuke Okiego – wylądowało na zachód od Lunga Point w Kokumbonie. W tym czasie Vandegrift kontynuował działania mające na celu wzmocnienie obrony Lunga Point. Między 21 sierpnia a 3 września przemieścił trzy bataliony piechoty morskiej – w tym 1. batalion Raidersów pod dowództwem ppłk. Merritta A. Edsona (Edson’s Raiders) – z Tulagi i Gavutu na Guadalcanal.
Grupa centralna Kawaguchiego, licząca 3000 żołnierzy, rozpoczęła ataki na grzbiet na południe od lotniska Hendersona 12 września w bitwie, którą później nazwano bitwą o Krwawą Grań. Po licznych frontalnych atak Kawaguchiego został odparty z ciężkimi stratami po stronie Japończyków, którzy 14 września wycofali się do dżunglę. Atak Oki na zachodzie i atak Batalionu Kuma na wschodzie również zostały odparte przez amerykańską piechotę morską w ciągu tych samych dwóch dni. Jednostki Kawaguchiego otrzymały rozkaz wycofania się na zachód, do doliny Matanikau, aby dołączyć do jednostki Oki po zachodniej stronie Lunga Point. Większość ludzi Kawaguchiego dotarła do Matanikau do 20 września.
thumb|left|Guadalcanal. Obrona amerykańskiej piechoty morskiej koncentrowała się wokół Lunga Point (w lewym, środkowym rogu mapy). Rzeka Matanikau, Point Cruz i wioska Kokumbona, gdzie stacjonowało wielu japońskich żołnierzy, znajdują się tuż na zachód od Lunga Point W miarę jak Japończycy przegrupowywali się na zachód od Matanikau, siły amerykańskie koncentrowały się na wzmacnianiu obrony Lunga Point. 18 września aliancki konwój morski przewiózł na Guadalcanal 4157 żołnierzy z 3 Tymczasowej Brygady Piechoty Morskiej (7 Pułk Marines). Te posiłki pozwoliły Vandegriftowi – począwszy od 19 września – ustanowić nieprzerwaną linię obrony wokół całego Lunga Point.
Japończycy natychmiast rozpoczęli przygotowania do kolejnej próby odbicia lotniska Hendersona. 3. batalion 4 Pułku Piechoty (Aoba) wylądował w zatoce Kamimbo na zachodnim krańcu Guadalcanalu 11 września, zbyt późno, by dołączyć do ataku Kawaguchiego. Do tego czasu batalion dołączył jednak do sił Oki w pobliżu Matanikau. Kolejne kursy „Tokyo Express” – począwszy od 15 września – dostarczały żywność i amunicję – a także 280 żołnierzy z 1. batalionu Pułku Aoba – do Kamimbo na Guadalcanalu.
Vandegrift i jego sztab wiedzieli, że wojska Kawaguchiego wycofały się na zachód od Matanikau i że liczne grupy japońskich maruderów były rozproszone na obszarze między Lunga Point a rzeką Matanikau. Dwa poprzednie rajdy amerykańskiej piechoty morskiej – 19 i 29 sierpnia – doprowadziły do zniszczenia części japońskich sił obozujących w tym rejonie, ale nie zdołały zapobiec temu, że miejsce to wciąż stanowiło miejsce zbiórki i pozycję obronną dla japońskich sił zagrażających zachodniej części perymetru obronnego piechoty morskiej. Vandegrift zdecydował się zatem na przeprowadzenie kolejnej serii operacji małych jednostek wokół doliny Matanikau. Celem tych operacji było „oczyszczenie” obszaru z rozproszonych grup japońskich wojsk na wschód od Matanikau i zdezorganizowanie głównych sił japońskich z równowagi, aby uniemożliwić im skonsolidowanie pozycji blisko głównych linii obrony piechoty morskiej w Lunga Point. Pierwsza operacja została przydzielona 1. batalionowi 7 Pułku Marines pod dowództwem ppłk. Lewisa „Chesty’ego” Pullera i miała rozpocząć się 23 września. Operacja miała być wspierana ogniem artyleryjskim 11 Pułku Marines.
Działania we wrześniu Preludium thumb|Mapa akcji nad Matanikau, 23–27 września. Kolor zielony oznacza jednostki i ruchy amerykańskiej piechoty morskiej, a czerwony pozycje i działania Japończyków. Point Cruz został błędnie zidentyfikowany jako „Koli Point”, a niszczyciel USS „Monssen”, który wspierał operację, został błędnie zidentyfikowany jako USS „Ballard” Plan Marines zakładał, że batalion Pullera wymaszeruje na zachód od Lunga Point, zdobędzie dużą formację terenową zwaną górą Austen, przekroczy rzekę Matanikau, a następnie przeprowadzi rozpoznanie obszaru między Matanikau a wioską Kokumbona. W tym samym czasie 1. batalion Raidersów – pod dowództwem ppłk. Samuela B. Griffitha – miał przeprawić się przez Matanikau u jej ujścia, aby zbadać obszar między rzeką, Kokumboną i dalej na zachód w kierunku Przylądka Tassafaronga. Piechota morska przypuszczała, że w tym rejonie przebywa około 400 Japończyków.
Rzeczywista liczba japońskich żołnierzy w dolinie Matanikau była znacznie wyższa niż szacunki piechoty morskiej. Wierząc, że alianci mogą podjąć próbę desantu morskiego w pobliżu rzeki Matanikau, Kawaguchi przydzielił 124 Pułk Piechoty Oki – liczący około 1900 ludzi – do obrony Matanikau. Oka rozmieścił swój Batalion Maizuru u podnóża góry Austen oraz wzdłuż zachodniego i wschodniego brzegu rzeki Matanikau. Reszta sił Oki znajdowała się na zachód od Matanikau, ale w pozycji umożliwiającej szybką reakcję na ewentualne ataki aliantów w tym rejonie. Uwzględniając inne japońskie oddziały stacjonujące w pobliżu Kokumbony, łączna liczba japońskich sił w rejonie Matanikau wynosiła około 4000.
Walki 930 żołnierzy batalionu Pullera wyruszyło na zachód od Lunga Point wczesnym rankiem 23 września. Później tego samego ranka oddziały Pullera przepędziły dwa japońskie patrole, które przeprowadzały rozpoznanie obrony Lunga Point. Batalion Pullera rozbił obóz na noc i przygotowywał się do wejścia na górę Austen następnego dnia.
O godzinie 17:00 24 września, gdy ludzie Pullera wspinali się na północno-wschodnie zbocze góry Austen, zaskoczyli i zabili w czasie posiłku 16 japońskich żołnierzy. Hałas dochodzący z potyczki zaalarmował kilka kompanii Batalionu Maizuru, który przeszedł w tamtą okolicę. Oddziały Maizuru szybko zaatakowały Marines Pullera, którzy zajęli pozycje obronne i odpowiedzieli ogniem. Działając na rozkaz Oki, Japończycy powoli wycofali się w kierunku rzeki Matanikau, a starcie zakończyło się przed zapadnięciem zmroku. Marines naliczyli 30 zabitych Japończyków, poległo też 13 Amerykanów, a 25 zostało rannych. Puller skontaktował się przez radio z dowództwem i poprosił o pomoc w ewakuacji rannych. Vandegrift odpowiedział, że następnego dnia wyśle im 2. batalion 5 Pułku Marines jako posiłki.
thumb|left|Podpułkownik piechoty morskiej USA Lewis „Chesty” Puller na Guadalcanalu we wrześniu 1942 roku Batalion – pod dowództwem ppłk. Davida McDougala – spotkał się z jednostką Pullera wczesnym rankiem 25 września. Puller odesłał rannych z powrotem na Lunga Point z trzema kompaniami swojego batalionu i kontynuował misję z pozostałą mu kompanią (kompanią C) oraz sztabem dowództwa i 2. batalionu, którzy rozbili obóz na noc między górą Austen a rzeką Matanikau.