Bank Państwowy ZSRR (, , w latach 1921–1923 istniejący jako Bank Państwowy RFSRR, a powszechnie nazywany Gosbankiem, ), był bankiem centralnym i głównym elementem jednoszczeblowego systemu bankowego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (RFSRR), a od 1923 Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR). Instytucja ta zastąpiła Bank Państwowy Imperium Rosyjskiego, a po rozpadzie ZSRR została w 1992 roku przekształcona w Bank Centralny Rosji (wraz z czym Gosbank przestał istnieć).

Gosbank był jednym z trzech głównych organów gospodarczych ZSRR – pozostałe dwa to Gosplan (Państwowy Komitet Planowania ZSRR) oraz (Państwowy Komitet Zaopatrzenia Materiałowo-Technicznego). Ściśle współpracował on z Ministerstwem Finansów ZSRR przy przygotowywaniu państwowego budżetu narodowego.

Historia Powstanie banku było częścią wdrażania Nowej Ekonomicznej Polityki (NEP), będącej odpowiedzią na dezorganizację monetarną i gospodarkę barterową z okresu rosyjskiej wojny domowej. 3 października 1921 roku Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy (WCIK) podjął uchwałę o powołaniu Banku Państwowego Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Następnie, 10 października 1921 roku, podobną uchwałę przyjęła Rada Komisarzy Ludowych RFSRR, a 13 października 1921 roku Komitet Centralny RKP(b) zatwierdził statut, który określał, że Bank Państwowy stanowi część Ludowego Komisariatu Finansów (Narkomfin). Instytucja rozpoczęła działalność 16 listopada 1921 roku. W lutym 1922 roku Włodzimierz Lenin w liście do szefa banku Arona Szejnmana zadrwił z instytucji, nazywając ją „biurokratyczną papierową grą” i porównując do wiosek potiomkinowskich, a samego Szejnmana oskarżył o „komunistyczno-mandaryńską dziecinadę”.

Bank Państwowy nadzorował dwie kolejne dewaluacje rubla: w 1922 roku (w stosunku 1 do 10 000) oraz w 1923 roku (1 do 100). Jednocześnie, 11 października 1922 roku, bank otrzymał prawo do emisji opartego na złocie czerwońca (tzw. złotego rubla), co położyło kres . Po utworzeniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (30 grudnia 1922), instytucja przyjęła w 1923 nazwę: Bank Państwowy ZSRR. W 1924 roku opracowała swój pierwszy skonsolidowany plan kredytowy i powołała Komitet ds. Banków w celu nadzorowania banków branżowych, które powstały w ramach NEP-u. W 1925 roku bank przejął od Narkomfinu dotychczas odrębny system zarządzania zasobami gotówkowymi.

Kolejna faza radzieckiego planowania centralnego oraz wycofywanie się z NEP-u doprowadziły do przyznania Bankowi Państwowemu monopolu na krótkoterminowy kredyt bankowy w 1927 roku, a w 1930 roku – na wszelki kredyt krótkoterminowy (po zniesieniu wzajemnego i bezpośredniego kredytu handlowego). W latach 1928–1930 lokalne oddziały innych banków zostały włączone do struktur Banku Państwowego lub zamknięte, w wyniku czego instytucje takie jak Prombank, Cekombank czy Sielchozbank działały odtąd głównie za pośrednictwem placówek terenowych Gosbanku. Ta faza reform została zakończona w 1932 roku, po czym podział zadań między Bankiem Państwowym a pozostałymi elementami radzieckiego systemu bankowego pozostał w dużej mierze stabilny aż do końca lat 80.

W 1931 roku , wysoki urzędnik Banku Państwowego, został oskarżony o tzw. szkodnictwo (). W stalinowskim systemie prawnym termin ten oznaczał rzekome, celowe działanie na szkodę państwa. Zarzuty te postawiono mu w ramach procesu pokazowego mienszewików. mały|Kurs wymiany rubla radzieckiego wobec głównych walut światowych, luty 1985 W następstwie agresywnej ekspansji monetarnej podczas II wojny światowej, reforma walutowa z 1947 roku doprowadziła do kolejnej dewaluacji (w stosunku 1 do 10) i powiązanych z nią środków o charakterze konfiskatacyjnym. W 1959 roku konsolidacja wyspecjalizowanych banków kredytu długoterminowego w poskutkowała przejęciem przez Bank Państwowy części dawnych operacji Sielchozbanku, Cekombanku oraz banków komunalnych. Reforma walutowa z 1961 roku wprowadziła kolejną dewaluację (1 do 10). W 1963 roku kontrola Banku Państwowego nad systemem została dodatkowo wzmocniona poprzez przejęcie od Ministerstwa Finansów ZSRR systemu .

Państwo radzieckie wykorzystywało Bank Państwowy przede wszystkim jako narzędzie narzucania scentralizowanej kontroli nad przemysłem, używając sald bankowych i historii transakcji do monitorowania działalności poszczególnych przedsiębiorstw oraz ich zgodności z planami pięcioletnimi i dyrektywami. Bank Państwowy nigdy nie działał jako bank komercyjny dążący do maksymalizacji zysku, lecz wyłącznie jako instrument polityki rządu. Zamiast niezależnej i bezstronnej oceny zdolności kredytowej pożyczkobiorcy, Gosbank przekazywał fundusze kredytowe osobom, grupom i gałęziom przemysłu zgodnie z wytycznymi rządu centralnego.

W latach 70. Bank Państwowy brał udział w tworzeniu – wspólnie z Bankiem Handlu Zagranicznego ZSRR – Ost-West Handelsbanku we Frankfurcie (1971), Donau Banku w Wiedniu (1974) oraz East-West United Banku w Luksemburgu (1974).

Ustawa o przedsiębiorstwie państwowym, wprowadzona w czerwcu 1987 roku, stanowiła znaczącą próbę narzucenia przedsiębiorstwom państwowym odpowiedzialności finansowej i autonomii. Reforma bankowa oficjalnie rozpoczęła się 1 stycznia 1988 roku, kiedy Gosbank został zreorganizowany w celu stworzenia dwuszczeblowego systemu bankowego. Michaił Gorbaczow podzielił Gosbank na bank centralny oraz państwowe banki wyspecjalizowane (tzw. specbanki). Obejmowały one Agroprombank i Żyłsocbank, podczas gdy Strojbank stał się Promstrojbankiem. Rząd nadal kierował polityką kredytową, ale Gosbank mógł teraz ustalać stopy procentowe kredytów w porozumieniu z Gosplanem i Ministerstwem Finansów.

W marcu 1989 roku Rada Ministrów ZSRR przyjęła uchwałę czyniącą specbanki odpowiedzialnymi za własne finansowanie operacji (chrozraszczot). Decydenci sądzili, że nada to specbankom motywację do osiągania zysku, jednak doprowadziło to jedynie do wzrostu napięć między nimi a Gosbankiem, który zachował kontrolę nad zasobami kredytowymi. Po mianowaniu Wiktora Gieraszczenki na dyrektora Gosbanku, instytucja ta odegrała kluczową rolę w tworzeniu równoległego systemu bankowego, ponieważ Gieraszczenko uznał wczesne reformy specbanków za niewystarczające.

We wrześniu 1990 roku rząd ZSRR pozwolił wyspecjalizowanym bankom wyłonionym z Gosbanku na „komercjalizację”, co szybko doprowadziło do rozpadu scentralizowanego systemu. Ponieważ rządy ZSRR i Rosyjskiej FSRR nie przygotowały instytucjonalnych podstaw dla tego procesu, doprowadziło to do powstania setek małych banków oraz kilku dużych, scentralizowanych systemów bankowych.

Upadek i likwidacja Po wyborze Borysa Jelcyna na przewodniczącego Rady Najwyższej RFSRR oraz wyborach do Zjazdu Deputowanych Ludowych Rosji w marcu 1990 roku, republika rosyjska dążyła do zdystansowania się od rządu centralnego, a 12 czerwca ogłosiła suwerenność państwową. W lipcu rząd Rosyjskiej FSRR utworzył Bank Centralny Rosji (CBR) na bazie rosyjskiego oddziału Gosbanku. Władze republiki dążyły do stworzenia przeciwwagi dla Gosbanku w ramach walki o suwerenność państwową. W październiku utworzono Wniesztorgbank jako własny bank handlu zagranicznego. W grudniu w republice rosyjskiej uchwalono ustawę o Banku Centralnym oraz ustawę o bankach i działalności bankowej, co sformalizowało niezależność CBR.

W odpowiedzi na uchwalenie przez Rosyjską FSRR własnych praw bankowych, w grudniu 1990 roku premier ZSRR Walentin Pawłow oraz dyrektor Gosbanku Wiktor Gieraszczenko przeprowadzili konfiskatę oszczędności poprzez unieważnienie banknotów o najwyższych nominałach (50 i 100 rubli). Operacja ta, rozpoczęta w styczniu 1991 roku, całkowicie zniszczyła zaufanie obywateli do Gosbanku. Dodatkowym czynnikiem destabilizującym był fakt, że nowo powstały Bank Rosji nie został uprzedzony o planach rządu centralnego, co pogłębiło chaos informacyjny i podważyło wiarygodność radzieckiego systemu bankowego. Republiki radzieckie przestały odprowadzać większość podatków do rządu centralnego, a w marcu 1991 roku Gosbank oszacował, że republiki przekazały zaledwie siedem miliardów rubli oczekiwanych dochodów podatkowych z łącznej kwoty 23,4 miliarda rubli. Wicepremier Grigorij Jawlinski opowiadał się w nowym traktacie związkowym za utworzeniem „unii bankowej”, czyli formalnej unii monetarnej między republikami radzieckimi, jednak próba ta szybko upadła w drugiej połowie 1991 roku.

Gosbank i CBR kontynuowały działalność równolegle aż do puczu sierpniowego. 23 sierpnia prezydent Rosji Borys Jelcyn nakazał Radzie Ministrów ZSRR zakończenie do końca roku procesu przekazywania organizacji szczebla związkowego znajdujących się na terenie Rosyjskiej FSRR pod zarząd rządu rosyjskiego. Andriej Zwierew został mianowany przez rząd Rosyjskiej FSRR tymczasowym dyrektorem Gosbanku, choć Gieraszczenko złożył rezygnację dopiero 26 grudnia. 15 listopada Jelcyn przejął kontrolę nad Ministerstwem Finansów ZSRR oraz . Po podpisaniu układu białowieskiego Prezydium Rady Najwyższej Rosji przyjęło uchwałę o przekazaniu „obiektów, dokumentów i specjalistów” Gosbanku do Banku Rosji, a 1 stycznia 1992 roku przejął on resztę zasobów Gosbanku w Rosji, po czym Gosbank oficjalnie przestał istnieć.

Władze banku Przewodniczący Zarządu Banku Państwowego był mianowany bezpośrednio przez Premiera Związku Radzieckiego. Poniżej znajduje się lista osób sprawujących tę funkcję: Imię i nazwisko (Przewodniczący Zarządu) Zdjęcie Okres urzędowania Mianowany przezObjęcie urzęduZłożenie urzęduAron Szejnman (1885–1944)70x70px19211924 Włodzimierz Lenin 87x87pxNikołaj Tumanow (1887–1936)70x70px5 marca 192416 stycznia 1926 Aleksiej Rykow 93x93pxAron Szejnman (1885–1944)70x70px19261929Jurij Piatakow (1890–1937)100x100px19 kwietnia 192918 października 1930Moisiej Kałmanowicz (1888–1937)95x95px18 października 19304 kwietnia 1934 Wiaczesław Mołotow 90x90pxLew Marjasin (1894–1938)89x89px4 kwietnia 193414 lipca 1936Sołomon Kruglikow (1899–1938)70x70px14 lipca 193615 września 1937Aleksiej Griczmanow (1896–1939)92x92px15 września 193716 lipca 1938Nikołaj Bułganin (1895–1975)95x95px2 października 193817 kwietnia 1940Nikołaj Sokołow (1896–1941)70x70px17 kwietnia 194012 października 1940Nikołaj Bułganin (1895–1975)95x95px12 października 194023 maja 1945 Józef Stalin 93x93pxJakow Golew (1894–1960)70x70px23 maja 194523 marca 1948Wasilij Popow (1903–1964)70x70px23 marca 194831 marca 1958Nikołaj Bułganin (1895–1975)81x81px31 marca 195815 sierpnia 1958 Nikita Chruszczow 94x94pxAleksandr Korowuszkin (1909–1976)70x70px15 sierpnia 195814 sierpnia 1963Aleksiej Poskonow (1904–1969)70x70px19631969Miefodij Swiesznikow (1911–1981)70x70px19691976 Aleksiej Kosygin 93x93pxWładimir Ałchimow (1919–1993)70x70px11 października 197610 stycznia 1986Wiktor Diemiencew (1918–2010)70x70px10 stycznia 198622 sierpnia 1987 Nikołaj Ryżkow 97x97pxNikołaj Garietowski (1926–2023)70x70px22 sierpnia 19877 czerwca 1989Wiktor Gieraszczenko (1937–2025)115x115px7 czerwca 198926 sierpnia 1991 Walentin Pawłow 84x84px(ur. 1955)70x70px26 sierpnia 199120 grudnia 1991 Iwan Siłajew 93x93px

Galeria

Przypisy

Linki zewnętrzne Nikołaj Rowinski (1944). „Budżet państwowy ZSRR” (w języku rosyjskim).

Kategoria:Banki centralne Kategoria:Gospodarka ZSRR