Zoltán Vas, wł. Zoltán Weinberger (ur. 30 marca 1903 w Budapeszcie, zm. 13 sierpnia 1983 tamże) – węgierski polityk komunistyczny.

Życiorys Pochodził ze średniozamożnej rodziny żydowskiejP. Kenez, Before the Uprising. Hungary under Communism, 1949-1956, Cambridge University Press, ISBN 9781009180429, s. 53-54.. W 1919 r. wstąpił do Komunistycznej Partii Węgier i walczył w węgierskiej Armii Czerwonej. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad pozostał w Budapeszcie i kontynuował działalność w nielegalnym komunistycznym ruchu młodzieżowym. W 1920 r. za prowadzenie agitacji komunistycznej oraz za swój wcześniejszy udział w walkach po stronie Republiki Rad został wydalony z VII gimnazjum w Budapeszcie, w którym się kształcił. Udał się wówczas do Czechosłowacji, gdzie nadal działał w emigracyjnym węgierskim ruchu komunistycznym. W 1921 r. na polecenie partii w sekrecie wrócił na Węgry, by odbudowywać struktury organizacji, jednak jeszcze w tym samym roku został aresztowany. Został skazany na 15 lat więzienia, który to wyrok obniżono następnie do 10 lat z uwagi na młody wiek skazanego. Vas odzyskał wolność już po roku w ramach i w 1922 r. wyjechał do ZSRR. Tam podjął przerwaną edukację szkolną. W 1925 r. został sekretarzem Komitetu Centralnego Komunistycznego Związku Młodych Robotników przy Komunistycznej Partii Węgier.

W roku następnym powrócił nielegalnie na Węgry i ponownie po zaledwie kilku miesiącach działalności został aresztowany. Miał być sądzony przez sąd specjalny, lecz za sprawą międzynarodowego rozgłosu, jaki przybrała sprawa, ostatecznie rozpatrywał ją sąd powszechny. W sierpniu 1926 r. Vas został skazany na 8 lat więzienia (w tym samym procesie za działalność komunistyczną był sądzony Matyás Rákosi). Po apelacji wyrok ten złagodzono do lat sześciu. W 1929 r. Vas wziął udział w strajku głodowym w więzieniu w Vác. W tym samym roku poprzednie wyroki w jego sprawie zostały zrewidowane, a on skazany na karę 13,5 roku więzienia. Ostatecznie opuścił więzienie podczas kolejnej wymiany radziecko-węgierskiej w 1940 r. – Węgry zwolniły jego oraz Rákosiego w zamian za zwrot sztandarów powstańców węgierskich z 1848 r. Vas udał się, podobnie jak Rákosi, do Moskwy i podjął pracę na rzecz Kominternu. W 1942 r. wstąpił do Armii Czerwonej i współpracował z Radiem Kossutha, antyfaszystowską radziecką rozgłośnią w języku węgierskim. Brał udział w tworzeniu i szerzeniu propagandy antyfaszystowskiej i komunistycznej skierowanej do Węgrów, którzy walcząc na froncie wschodnim dostali się do radzieckiej niewoli.

Wrócił na Węgry w 1944 r. Zaliczał się wówczas obok Rákosiego, Ernő Gerő, Mihálya Farkasa i Józsefa Révaia do najważniejszych przywódców Węgierskiej Partii Komunistycznej, jednak jego wpływy spadły w kolejnych latach, w miarę radykalizacji polityki prowadzonej przez partięP. Kenez, Before the Uprising. Hungary under Communism, 1949–1956, Cambridge University Press, ISBN 9781009180429, s. 23.. W styczniu-lutym 1945 r. był szefem sekretariatu Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Węgier, następnie od lutego do maja 1945 r. komisarzem ds. zaopatrzenia publicznego w Budapeszcie i od maja do listopada 1945 r. burmistrzem węgierskiej stolicy. Skuteczne zapewnienie dostaw żywności dla węgierskiej stolicy, zniszczonej po ciężkich walkach na przełomie 1944 i 1945 r., zapewniło mu znaczną osobistą popularność.

W grudniu 1945 r. Vas został sekretarzem Naczelnej Rady Gospodarczej odpowiedzialnej za odbudowę kraju ze zniszczeń wojennych, ożywienie i modernizację gospodarki. Jako jeden z głównych organizatorów powojennego życia gospodarczego przeprowadził w styczniu 1946 r. nacjonalizację kopalń na Węgrzech (w latach 1945–1946 był dodatkowo komisarzem rządowym ds. węgla), w grudniu 1946 r. – nacjonalizację największych zakładów przemysłu ciężkiegoP. Kenez, Before the Uprising. Hungary under Communism, 1949–1956, Cambridge University Press, ISBN 9781009180429, s. 56.. Negocjował również ze Związkiem Radzieckim zmniejszenie nałożonych na Węgry reparacji wojennych, przekonując, że ich spłacenie przez zniszczony kraj i równoczesna odbudowa nie są możliwe. W 1949 r. odszedł ze stanowiska sekretarza Naczelnej Rady Gospodarczej, a kierownictwo nad węgierską gospodarką przejął faktycznie jednoosobowo Ernő Gerő. W latach 1945–1948 był zastępcą członka Biura Politycznego Węgierskiej Partii Pracujących (następczyni Węgierskiej Partii Komunistycznej), w latach 1951–1953 – jego członkiem. W 1953 r. został odwołany ze wszystkich stanowisk i zmuszony do samokrytyki.

Od 1953 do 1954 r. pełnił funkcję dyrektora kopalń zagłębia węglowego w Komló, następnie do 1955 r. był kierownikiem sekretariatu rady ministrów. Zaliczał się do skrzydła reformistycznego w partii, był zwolennikiem Imre NagyaP. Kenez, Before the Uprising. Hungary under Communism, 1949–1956, Cambridge University Press, ISBN 9781009180429, s. 164.P. Kenez, Before the Uprising. Hungary under Communism, 1949–1956, Cambridge University Press, ISBN 9781009180429, s. 180-181.. W latach 1955–1956 pełnił funkcję ministra handlu zagranicznego Węgier. W lipcu 1956 r. był jedynym członkiem partyjnego Komitetu Centralnego, który głosował przeciwko wyborowi Ernő Gerő na pierwszego sekretarza Węgierskiej Partii Pracujących, pod odsunięciu Matyása RákosiegoP. Kenez, Before the Uprising. Hungary under Communism, 1949-1956, Cambridge University Press, ISBN 9781009180429, s. 213..

Podczas powstania 1956 r. poparł rząd Imre Nagya i przyjął stanowisko przewodniczącego komisji ds. zaopatrzenia publicznego, a następnie (od 28 października 1956) rządowego komisarza ds. zaopatrzenia. Po radzieckiej interwencji przeciwko powstańcom schronił się 4 listopada, razem z Nagyem i innymi jego współpracownikami, w ambasadzie Jugosławii. 18 listopada opuścił ambasadę i został natychmiast aresztowany przez wojska radzieckie. Został następnie internowany w Rumunii. W 1958 r. umożliwiono mu powrót na Węgry, lecz nie powrót do aktywności politycznej. Zajmował się odtąd wyłącznie działalnością literacką, pisząc biografie Miklósa Horthyego, Lajosa Kossutha, Ernsta Thälmanna. Spisał również wspomnienia, wydane w całości dopiero pośmiertnie.

Jego pierwszą żoną była działaczka komunistyczna Sára Vadas.

Przypisy

Kategoria:Urodzeni w 1903 Kategoria:Zmarli w 1983 Kategoria:Węgierscy komuniści Kategoria:Węgierscy ministrowie Kategoria:Węgierscy pisarze Kategoria:Burmistrzowie Budapesztu