Gmach Seminarium Śląskiego – zabytkowy budynek akademicki znajdujący się w Krakowie, w Dzielnicy I Stare Miasto, w południowej części Piasku, przy Alei Adama Mickiewicza 3.

Historia Geneza i budowa Budowa gmachu przy Alei Mickiewicza 3 związana była z decyzją o ulokowaniu w Krakowie erygowanego w 1924 roku Śląskiego Seminarium Duchownego. Zapadła ona po wydzieleniu w 1922 roku z rzymskokatolickiej diecezji wrocławskiej administratury apostolskiej dla części diecezji, która w wyniku przemian politycznych po I wojnie światowej znalazła się w granicach nowo utworzonej II Rzeczypospolitej. Pod koniec 1925 roku administratura apostolska została przekształcona w diecezję katowicką. Początki kształcenia śląskich kleryków w Krakowie przypadają jednak już na rok 1921. Wówczas to bowiem grupa polskich alumnów ze Śląska, studiujących dotąd na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Wrocławskiego i w seminarium w Widnawie na Śląsku Czeskim, w geście manifestacji patriotycznej przeniosła się na Wydział Teologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na drzwiach wynajmowanego przez siebie mieszkania przy ulicy Garbarskiej 13 klerycy napisać mieli kredą „Śląskie Seminarium Duchowne”. W kolejnych latach kwestia lokalizacji seminarium duchownego diecezji katowickiej pozostawała przedmiotem rozbieżności pomiędzy hierarchami polskiego Kościoła a Stolicą Apostolską. Watykan oczekiwał, że uczelnia powstanie na terenie Katowic, podczas gdy prymas Polski, bp August Hlond, opowiadał się za umiejscowieniem śląskiego seminarium w Krakowie. Pogląd prymasa wspierał ówczesny arcybiskup metropolita krakowski, Adam Stefan Sapieha. Stanowisko duchownych motywowane było względami polityczno-kulturowymi. Uznawali oni bowiem, że Kraków w większym stopniu niż Katowice daje gwarancję kształcenia alumnów w środowisku pozbawionym sporów narodowościowych. Hlond ponadto wskazywał na brak odpowiedniego zaplecza akademickiego na Górnym Śląsku, w odróżnieniu od Krakowa. Te same względy zadecydowały również o ulokowaniu w Krakowie seminarium duchownego diecezji częstochowskiej w gmachu przy ulicy Bernardyńskiej.

Decyzja o lokalizacji w Krakowie śląskiego seminarium duchownego wywołała dyskusję o znalezieniu właściwej siedziby dla instytucji. Rozważano różne obiekty pod kątem wynajmu stosownej powierzchni: klasztor karmelitów trzewiczkowych na Piasku, gmach schroniska Fundacji Księcia Lubomirskiego, jak również zabudowania na Wawelu. Ostatecznie na potrzeby kształcenia śląskich alumnów wynajęto tymczasowo pomieszczenia w kolegium jezuickim przy ulicy Kopernika, decydując się na budowę docelowo od podstaw dedykowanego gmachu dla potrzeb seminarium. W lipcu 1923 roku katowicka administratura apostolska zwróciła się do krakowskiego magistratu z wnioskiem o pozyskanie gruntu pod budowę gmachu uczelni. Brano pod uwagę kilka lokalizacji, m.in. rejon ulicy Królowej Jadwigi, Alei Krasińskiego, Cmentarza Salwatorskiego, jak również osiedla na Cichym Kąciku. Rozmowy strony kościelnej z miastem trwały blisko rok. Wybór parceli przy Alei Mickiewicza, wcześniej przeznaczonej pod budowę szkoły powszechnej, podjęty został w drugiej połowie 1924 roku. Lokalizację seminarium w tym miejscu wspierał poseł na Sejm RP z ramienia chadecji, Karol Holeksa. Uchwałę w sprawie sprzedaży gruntów o łącznej powierzchni 5929 m² Rada Miasta Krakowa podjęła 10 października 1924 roku. Dokument zakładał, że teren pod budynkiem zostanie wykupiony przez kurię śląską, podczas gdy reszta działki podlegać będzie wieloletniej dzierżawie. Negocjacje pomiędzy Radą a Kościołem, prowadzone przy mediacji architekta Franciszka Mączyńskiego i ks. Józefa Niemczyńskiego, proboszcza podgórskiej parafii św. Józefa, zakończyły się podpisaniem umowy 2 lipca 1926 roku. Należności finansowe kuria katowicka uregulowała jednak dopiero po zrealizowaniu gmachu seminarium. Ustaloną przez strony kwotę 260 tys. złotych diecezja wypłaciła gminie w czerwcu 1933 roku.

Projekt gmachu seminarium na zlecenie inwestora, Komitetu Budowy Katedry w Katowicach, sporządzili dwaj krakowscy architekci: Franciszek Mączyński i Zygmunt Gawlik. Wybór projektantów uwarunkowany był ich wieloletnią współpracą z kurią katowicką. Mączyński i Gawlik w okresie międzywojennym byli bowiem autorami projektu katowickiej katedry wraz z Pałacem Biskupim, siedzibą katowickiej kurii diecezjalnej. Zaprojektowali również gmach seminarium częstochowskiego przy ulicy Bernardyńskiej w Krakowie, wykazujący podobne cechy stylowe do gmachu seminarium diecezji katowickiej. Kierownikiem budowy gmachu seminarium śląskiego został inż. Erwin Bajer z Królewskiej Huty. Nadzorcą budowy obiektu był początkowo architekt Franciszek Rozkoszny, jednak w trakcie prac popadł on w konflikt z Mączyńskim i Gawlikiem, w rezultacie czego od 30 kwietnia 1927 roku nadzór nad realizacją inwestycji przejął rektor seminarium, ks. Stanisław Maśliński.

Budowę gmachu rozpoczęto 1 września 1926 roku. Wówczas rozpoczęto wykopy pod fundamenty obiektu. Zaczęto zwozić także materiały budowlane. Kamień węgielny budynku seminarium poświęcił arcybiskup Krakowa, Adam Sapieha, w obecności biskupa katowickiego, Arkadiusza Lisieckiego, i biskupa częstochowskiego, Teodora Kubiny, 28 listopada 1926 roku. W uroczystości oprócz duchownych wzięli także udział przedstawiciele władz świeckich, m.in. prezydent Krakowa, Karol Rolle, marszałek sejmu śląskiego, Konstanty Wolny i śląski poseł na Sejm RP, Wojciech Korfanty. W budowie gmachu uczestniczyły firmy budowlane zarówno z Małopolski, jak i ze Śląska. Wedle pierwotnych założeń, obiekt miał zostać ukończony do września 1927 roku. Budowa jednak uległa opóźnieniu. Wpływ na ten stan rzeczy miały niekorzystne warunki atmosferyczne zimą 1926/1927, wskutek czego roboty budowlane zostały na pewien czas przerwane i wznowiono je dopiero w lutym 1927 roku. Utrzymanie właściwego tempa prac było też utrudnione z powodu braku płynności finansowej, trudności wykonawczych oraz sporów kompetencyjnych wśród budowniczych. Ostatecznie obiekt w stanie surowym ukończono w czerwcu 1927 roku. W wakacje trwały intensywne prace wykończeniowe wewnątrz gmachu w założeniu, by jesienią przynajmniej część budynku mogła być oddana do użytku. Przyspieszone tempo prac wynikające z nadrabiania zaległości poskutkowało obniżeniem jakości wykonania określonych elementów wyposażenia. Założony cel jednak, by jesienią seminarium mogło zacząć funkcjonować już w swojej nowej siedzibie, został zrealizowany i 4 października 1927 roku klerycy katowickiego seminarium rozpoczęli rok akademicki w nowym gmachu. Działały w nim wówczas już instalacje elektryczna, wodociągowa i grzewcza, a na podłogach prawie wszędzie zostały już położone parkiety i posadzki. Na czas nie zdołano jednak umeblować wszystkich pomieszczeń – komplety mebli firmy Jana Skrivanka z Cieszyna dostarczono do pokojów alumnów dopiero w połowie października 1927 roku. Jeszcze później uzupełniano wyposażenie pozostałych pomieszczeń, m.in. refektarza, rozmównic, auli, mieszkań przełożonych i personelu oraz pomieszczeń gospodarczych. Wykończanie zewnętrznych części gmachu, w tym elewacji wraz z płaskorzeźbami ewangelistów projektu Xawerego Dunikowskiego, jak również porządkowanie terenu wokół budynku prowadzone było już w 1928 i 1929 roku. Uroczyste otwarcie wraz z poświęceniem nowej siedziby seminarium diecezji katowickiej odbyło się 28 listopada 1929 roku.

Okres międzywojenny i II wojna światowa W latach 30. XX wieku w związku z zakładanym na podstawie konstytucji apostolskiej Deus scientiarum Dominus rozszerzeniem programu kształcenia kleryków z dotychczasowych pięciu do łącznie sześciu lat, władze diecezjalne planowały rozbudowę gmachu. Rozpatrywany był wariant przedłużenia ryzalitów w kierunku wschodnim, prostopadle do linii frontowej budynku. Realizację tych planów przerwał jednak wybuch II wojny światowej i niemiecka okupacja Krakowa. Wkrótce po zajęciu miasta przez oddziały Wehrmachtu we wrześniu 1939 roku gmach seminarium został skonfiskowany diecezji katowickiej przez okupanta i przekształcony w Adolf-Hitler-Kaserne (Koszary im. Adolfa Hitlera). W obiekcie stacjonowały m.in. pododdziały 8 Pułku SS-Totenkopf pod dowództwem SS-Brigadeführera . W 1940 roku budynek oddano w użytkowanie Ordnungspolizei (Orpo).

W czasie okupacji działalność seminarium została zawieszona. Przekształcając gmach na potrzeby koszar, Niemcy dokonali w nim licznych przekształceń. Zmieniono m.in. układ pomieszczeń, kaplicę seminaryjną przekształcono w salę kinową, a płaskorzeźby autorstwa Dunikowskiego w elewacji frontowej zostały zamurowane. Przy tym jednak w późniejszym czasie władze okupacyjne podjęły działania na rzecz nadania konfiskacie mienia kościelnego pozorów legalności. W 1942 roku bowiem Orpo zwróciła się do kurii katowickiej z propozycją wykupienia gmachu seminaryjnego w Krakowie. Władze diecezjalne ofertę jednak odrzuciły, powołując się na prawo kanoniczne, które zakładało, że taka transakcja wymagałaby zgody Stolicy Apostolskiej, w sytuacji gdy ta nie godziła się na zbywanie nieruchomości kościelnych w trakcie wojny. Wobec powyższego, policja niemiecka wystosowała wobec kurii propozycję dzierżawy, która została przyjęta i poświadczona umową podpisaną 16 kwietnia 1943 roku.

Okres powojenny i współczesność W styczniu 1945 roku wraz z wycofywaniem się wojsk niemieckich z Krakowa, oddziały Orpo opuściły gmach. Krótko po odejściu Niemców, a jeszcze przed ustrukturyzowaniem się w mieście sowieckiej komendantury wojskowej, budynek seminarium, podobnie jak inne obiekty dotąd użytkowane przez okupanta, padły celem napadów o charakterze rabunkowym. 19 stycznia 1945 roku, a więc dzień po wejściu do miasta oddziałów Armii Czerwonej, z opuszczonego gmachu wyniesiono całe mienie ruchome, po czym budynek podpalono. Pożar strawił pierwsze piętro gmachu, a także wiele pomieszczeń na drugim i trzecim piętrze. W kolejnych tygodniach części budynku zdatne do użytkowania zostały zajęte przez Armię Czerwoną, która kwaterowała w gmachu do końca 1945 roku. Wkrótce po zakończeniu działań wojennych starania o odzyskanie obiektu podjęła również diecezja katowicka. Od połowy 1945 roku stopniowo przekazywano kurii w zarząd kolejne części budynku. Pierwszy po wojnie rok akademicki klerycy śląscy rozpoczęli w gmachu seminarium w 1946 roku. Po wykwaterowaniu z budynku żołnierzy sowieckich władze polskie jednak kwaterowały we wciąż częściowo uszkodzonym obiekcie kolejne instytucje, m.in. Centralny Zarząd Paliw Płynnych. Ten stan rzeczy trwał do 1948 roku, kiedy to ostatnia dokwaterowana instytucja państwowa została z budynku usunięta, a kuria przystąpiła do kompleksowej odbudowy gmachu. Poszczególne elementy architektury i wyposażenia obiektu odtwarzano przez kolejne kilkanaście lat. Zamurowane przez Niemców w czasie wojny płaskorzeźby ewangelistów w elewacji frontowej gmachu ponownie wyeksponowano w 1958 roku, a stacje drogi krzyżowej zrekonstruowano w roku 1964.