mały|Ludowi muzycy księżaccy występujący podczas Wikimanii w Katowicach Tradycyjna muzyka ludowa Księżaków przejawia cechy muzyki mazowieckiej, kujawskiej i wielkopolskiej, a także małopolskiej. Księstwo łowickie, z uwagi na uwłaszczenie chłopów już w 1838 i wcześniejsze przemiany cywilizacyjne, charakteryzuje się mniejszym archaizmem muzycznym od regionów uboższych, jak Radomskie, Rawskie, oraz prawobrzeżne Mazowsze. Na modernizację repertuaru, a w szczególności instrumentarium, wpłynęła większa zamożność Księżaków od XIX wieku oraz bliskość większych ośrodków miejskich, kolei i przemysłu.

Pomimo zaniku tradycyjnych wesel i zabaw w II połowie XX wieku, księżackie tradycje muzyczne do dziś są kultywowane przez muzyków i zespoły ludowe działające w całym regionie (zob. Zespoły ludowe). W XXI wieku instytucje samorządowe, jak i niezależni działacze regionalni i muzycy ludowi podejmują liczne inicjatywy na rzecz dokumentacji i popularyzacji tradycyjnej muzyki regionu.

Historia mały|Oskar Kolberg Najwcześniejsze informacje o muzyce regionu oraz zapisy melodii i tekstów pieśni pochodzą z II połowy XIX wieku. Zapisał je Oskar Kolberg, umieszczając je w dwóch tomach swojej monografii pt. „Lud”, poświęconych wyróżnianemu przez niego regionowi Mazowsza Polnego. Spisane przez niego utwory pochodzą z Godzianowa, Łowicza, Łyszkowic, Skierniewic, Złakowa Kościelnego, Złakowa Borowego oraz leżących w bliskim sąsiedztwie Księstwa wsi: Chochołów, Kiernozia, Tretki, ZglinnaZob. Zglinna Duża i Zglinna Mała., Żychlin, Żelazna. W I tomie „Mazowsza” znalazło się 13 pieśni z tego obszaru, a w VI – 75 melodii tanecznych i 33 pieśni.

Od końca XIX wieku, na skutek względnej zamożności ludności księżackiej, na Księstwie doszło do radykalnych zmian w składzie kapel. Szerzenie się instrumentów manufakturowo-fabrycznych sprawiło, że do I wojny światowej powstał nowy typ kapeli, różniący region łowicki od regionów ościennych. Przyjęcie przez muzykantów księżackich harmonii zaprowadziło nawet zmiany w zakresie tonalności, a zdaniem Mariana Moskwy spowodowało zubożenie muzyki regionu (zob.: Instrumentarium, Tonalność). mały|Henryk Świątkowski W okresie międzywojennym badania nad kulturą ludową regionu, w tym tradycyjną muzyką, zaczęli Jadwiga Świątkowska i Henryk Świątkowski, działacze Księżackiego Ogniska Kultury, Sztuki i Przemysłu Ludowego w Złakowie Kościelnym. Po rozwiązaniu towarzystwa Henryk Świątkowski kontynuował badania wraz z żoną Anną Świątkowską, uwzględniając w swoich publikacjach również szczupły materiał z zakresu muzyki. W ich publikacji pt. „Łowicka Sztuka Ludowa” z 1996 znalazły się 3 pieśni dyngusowe, 2 sobótkowe, 1 żniwna i 16 melodii dotyczących różnych etapów wesela.

Najstarszymi zachowanymi rejestracjami fonograficznymi ludowej muzyki regionu są nagrania dokonane w latach 1952–1959 przez ekipy terenowe Państwowego Instytutu Sztuki. W 2015 instytucja we współpracy z Łowickim Ośrodkiem Kultury wydała je na płycie CD „Muzyka ocalona – Łowickie 1952–1959”.

XX-wieczne pokolenie muzyków ludowych, za życia którego dochodziło do stopniowego zaniku tradycyjnych wesel i muzyk, w dużej mierze znalazło swoje miejsce w zespołach folklorystycznych oraz przeglądach i konkursach kapel i muzyków ludowych. Duża część z nich pomimo tego zachowała tradycyjny repertuar i styl wykonawczy.

W połowie XX wieku silnym nurtem stała się również muzyka stylizowana. Instytucjonalizacja i profesjonalizacja muzyki ludowej zdaniem niektórych badaczy, jak i samych regionalistów księżackich, przyczyniła się do zatraty autentyczności zespołów regionalnych. Takiemu trendowi ulegał m.in. zespół „Wesele Boryny” z Lipiec:

mały|Kapela księżacka podczas V Ogólnopolskiego Festiwalu Folklorystycznego w Płocku, 1971 W warunkach Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stosunkowo niedużą skuteczność w zakresie działalności kulturalnej miały inicjatywy oddolne, a instytucje państwowe promowały głównie sprofesjonalizowaną muzykę stylizowaną. Rozróżnienie na folklor muzyczny „autentyczny” i „stylizowany” przyjęto jako komponent polityki kulturalnej w Ministerstwie Kultury i Sztuki dopiero u schyłku lat 60. XX wieku.

Od 1973 r. obszerne zbiory z zakresu autentycznej muzyki ludowej regionu zaczął gromadzić Marian Moskwa z SielcZob. Sielce Lewe i Sielce Prawe., skrzypek ludowy, instruktor wielu zespołów regionalnych i absolwent Państwowej Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie. Uznając ówczesny stan dokumentacji tradycji muzycznych regionu łowickiego za niezadowalający, spisał 295 pieśni i 85 melodii instrumentalnych podanych przez 56 informatorów urodzonych w latach 1893–1952. Jego antologia pt. „Łowicki Folklor Muzyczny” została wydana dopiero w 2018, już po śmierci autora, przez Łódzki Dom Kultury i Łowicki Ośrodek Kultury. Stanowi najobszerniejszą publikację poświęconą muzyce ludowej regionu.

mały|Regionalny Zespół Pieśni i Tańca „Boczki Chełmońskie” W XXI w. tradycyjny repertuar ludowy w dużej mierze nadal istnieje w obiegu ustno-pamięciowym; duży udział w jego podtrzymywaniu mają zespoły regionalne. Zdaniem Piotra Dahliga, Ewy Sławińskiej-Dahlig i Jacka Jackowskiego należy jednak przypuszczać, że w kolejnych dekadach będzie on ulegał zanikowi wśród mieszkańców regionu i stanie się elementem lokalnej kultury kultywowanym jedynie jako znak tożsamości regionalnej. Oprócz instytucjonalnych zespołów pieśni i tańca, w regionie podejmowane są również inicjatywy na rzecz dokumentacji i upowszechniania muzyki autentycznej wśród mieszkańców.

Funkcje i znaczenie kulturowe Cechą wspólną ze znaczną częścią Polski środkowej (Wielkopolska, Mazowsze, Kujawy, północna Małopolska) jest taneczny charakter niemal wszystkich utworów czysto instrumentalnych oraz znacznej części pieśni, wiążący się z tradycyjną formą wiejskich zabaw i wesel. Do pieśni nietanecznych zalicza się pieśni dyngusowe, żałobne i pasterskie. mały|Weselne stroje księżackie ze Złakowa Kościelnego, zdjęcie ze zbiorów Henryka Świątkowskiego Repertuar odzwierciedla kulturę dawnej wsi, obejmując pieśni związane z jej życiem codziennym, jak i z cyklem obrzędów dorocznych. Do pieśni towarzyszących obrzędom zalicza się pieśni: dożynkowe (np. „Przynosimy plon w gospodorza dom”) dyngusowe (np. „Niescynsno godzinecka beła”) sobótkowe śpiewane przy chodzeniu z gaikiem śpiewane przy chodzeniu z szopką noworoczne pogrzebowe weselne, charakteryzujące się największą liczebnością spośród pieśni obrzędowych (np. „Siano grabieła, proso wiązała”, „Dziwujom sie ludzie”) przyśpiewki (zob. Przyśpiewki) oczepinowe (np. „uOj, chmielu, ty chmielu”, „A nasa Marysia na cepecek prosi”) mały|Młodzież księżacka ze Złakowa Kościelnego, 1932 Pieśni obrzędowe, z racji powtarzalności obrzędów, a także zbiorowej praktyki wykonawczej, odznaczają się małą zmiennością tekstów i mnogością wariantów. Popularnymi gatunkami pieśni wiążącymi się z innymi aspektami życia wsi są pieśni:

miłosne zalotne o stracie wianka i zdradzie (np. „Jechała dziewcyna z pszenickom do młyna”) o odrębnościach lokalnych, rodowych i klasowych (np. „Jezdym Ksinzok”, „Jechoł miglorz do Warsiawy na elekcyjom”) rodzinne o córce i matce o ojcu i córce o mężu i żonie kołysanki (np. „uUśnijze my, uuśnij”)

sieroce pasterskie o służbie żołnierskie

W Księstwie wykształciła się charakterystyczna forma relacji śpiewaków i kapeli. Ponieważ weselne przyśpiewki są wykonywane solo, naprzemiennie z przygrywką instrumentalną, na dawnej wsi w mniemaniu śpiewaków ważnym wyznacznikiem uzdolnienia kapeli była jej zdolność do odegrania melodii. Na wesele nie zapraszano kapeli mającej trudności z odtworzeniem melodii intonowanej uprzednio przez śpiewaka.

W XX wieku na wsi księżackiej powszechnym zjawiskiem było forsowanie przez mieszkańców danej wsi melodii przyśpiewkowej stamtąd pochodzącej. Marian Moskwa stwierdził, że w każdej wsi niemal wszyscy mieszkańcy uważali swoją melodię za najpiękniejszą. Istotna rola solowych przyśpiewek tanecznych w muzyce regionu, zdaniem Piotra Dahliga, odzwierciedla osobistą godność i indywidualistyczny charakter Księżaków.

Cechy muzyczne Praktyka wykonawcza Repertuar księżacki pokazuje wspólnotę wielu melodii wokalnych i instrumentalnych.

W zakresie pieśni muzyka księżacka wykazuje równowagę praktyki solowej i zbiorowej. Przy okazji uroczystości obrzędowych śpiewacy wykonywali pieśni w chórze, naprzemiennie z kapelą, odgrywającą całą melodię zwrotki lub jej drugą część. Po ostatniej zwrotce muzykanci grali samodzielnie, zwiększając dynamikę.

Przyśpiewki Taneczne przyśpiewki są obszarem muzyki weselnej dotyczącym zarówno tekstów, jak i odgrywek instrumentalnych. Ich duża rola w folklorze muzycznym regionu jest cechą wspólną z muzyką Polski środkowej (w pod względem etnomuzykologicznym obejmującej także południowe Mazowsze, północną Małopolskę, Wielkopolskę i Kujawy), różniącą go szczególnie od muzyki Polski północno-wschodniej.

Wszystkie przyśpiewki mają charakter taneczny i są śpiewane naprzemiennie z odgrywką instrumentalną, solo, w metrum trójdzielnym. Śpiewacy wykonują je na zmianę, często w formie ciętej dyskusji. Marian Moskwa podkreślał twórczy charakter przyśpiewek i spontaniczność wielu ich tekstów: Teksty przyśpiewek nie są przypisane do jednej melodii, ale mogą być wykonywane na inne, dowolnie wybrane melodie przyśpiewkowe. Brak sylab uzupełnia się sylabami uoj, ale, a lub ligaturą.

Podczas odgrywki instrumentalnej do przyśpiewki intonowanej przez śpiewaka, kapela odpowiadając, zachowuje dużą dowolność. Odgrywane melodie ulegają przeważnie przeróbce rytmicznej, zwykle w postaci rozdrobnienia rytmu z użyciem ozdobników, tempa rubato i utanecznienia melodii. Tworzy się w ten sposób mała forma muzyczna w postaci oberka lub kujona zakończonego akordem dominantowym lub tonicznym (zob. Formy taneczne).

Teksty Teksty pieśni mają budowę zwrotkową, co wynika ze stroficznej budowy wiersza. Najczęściej występuje czterowiersz i dwuwiersz. Spotykane są również zwrotki trzywierszowe, pięciowierszowe, sześciowierszowe i ośmiowierszowe. Zamiast powtarzania fragmentu tekstu, śpiewak ludowy stosuje często zwroty zastępcze: uoj dana dana dana, a ty uody uody uody lub a da dana uoj da dana. Region charakteryzuje się wyjątkowo rozwiniętym użyciem tych fraz w funkcji refrenów, szczególnie w przyśpiewkach.

Melodyka Zarówno muzyka wokalna, jak i instrumentalna, jest jednogłosowa. Charakterystyczną cechą muzyki regionu łowickiego jest falowanie linii melodycznej – melodie odznaczają się dowolnym ruchem w kierunku wznoszącym się i opadającym.

Muzyka instrumentalna z regionu jest bogata w ozdobniki, takie jak przednutki, mordenty i glissanda. Ornamentacja nie jest stałym elementem danej melodii, wykorzystanie potencjału zdobniczego jest domeną konkretnego wykonawcy. Z tego powodu Piotr Dahlig zauważył, że melodie księżackie w zapisie nutowym ze zbiorów Mariana Moskwy odznaczają się prostotą w porównaniu do ich wykonań z archiwalnych nagrań Polskiego Radia i zbiorów Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk – autor antologii uchwycił je w formach podstawowych, pozbawionych ornamentacji, którą uznawał za efekt doraźnej twórczości wykonawców.

Rytmika i metrum Region, wraz z resztą Mazowsza, Piotrkowskiem, Radomskiem, Kujawami oraz Sannickiem, należy do obszarów Polski charakteryzujących się największą dominacją melodii mazurkowych (trójmiaru) – 3/4, 3/8. Nie wyklucza to jednak występowania taktu dwumiarowego 2/4, a nawet jego współistnienia z trójmiarem w jednej melodii – liczną grupę stanowią melodie, w trakcie trwania których takt 3/4 zmienia się w 2/4 i odwrotnie. Rzadkie w regionie metrum 4/4 zwykle zamieniane jest na 3/4 (zob. Formy taneczne).

Cechą typowo polską jest rozpoczynanie śpiewu z mocnej części taktu, tj. odtaktowość.

Tempo