Kaliningradzki Rejon Obronny (ros. Калининградский оборонительный район), od 27 lipca 1998 roku Kaliningradzki Rejon Specjalny (ros. Калининградский особый район), także KOR – rosyjskie zgrupowanie operacyjne o charakterze międzyrodzajowym, utworzone do obrony obwodu królewieckiego oraz zabezpieczenia interesów Federacji Rosyjskiej w południowej części Morza Bałtyckiego.

Jednostka obejmowała siły różnych rodzajów rosyjskich sił zbrojnych rozmieszczone w obwodzie królewieckim, w tym elementy Floty Bałtyckiej, wojsk lądowych, sił powietrznych, wojsk obrony powietrznej oraz wojsk brzegowych. W wyniku reformy Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej rejon został włączony do Zachodniego Okręgu Wojskowego jako odrębna jednostka wojskowo-administracyjna.

Historia W latach 1991–1992 sztab Floty Bałtyckiej, uwzględniając doświadczenia II wojny światowej oraz położenie geostrategiczne obwodu królewieckiego, prowadził prace studyjne nad utworzeniem i operacyjnym użyciem połączonego zgrupowania sił rozmieszczonych w regionie. Od czerwca do września 1993 roku przygotowano propozycje organizacji jednolitego systemu dowodzenia wojskami i siłami KOR, a w październiku 1993 roku zorganizowano konferencję wojskowo-naukową poświęconą skoordynowanemu użyciu sił floty, armii i obrony powietrznej na Morzu Bałtyckim oraz w obronie rejonu.

W styczniu 1994 roku odbyła się narada sztabowa z udziałem dowództwa Floty Bałtyckiej, 11 Gwardyjskiej Armii oraz Kaliningradzkiego Rejonu Obrony Powietrznej, a w marcu i kwietniu tego samego roku przeprowadzono dwa wspólne treningi sztabowe. Kaliningradzki Rejon Obronny został utworzony 1 sierpnia 1994 roku w granicach administracyjnych obwodu królewieckiego. W jego skład weszły między innymi Flota Bałtycka, wojska i siły Kaliningradzkiego Rejonu Obrony Powietrznej, 11 Gwardyjska Armia, kaliningradzka grupa wojsk pogranicznych FSB, jednostki wojsk wewnętrznych MSW oraz inne jednostki wojskowe. 1 lutego 1997 roku 11 Gwardyjska Armia została rozformowana, a jej pozostałe struktury przekształcono w wojska lądowe i brzegowe Floty Bałtyckiej.

Dekretem prezydenta Federacji Rosyjskiej z 27 lipca 1998 roku jednostkę przemianowano na Kaliningradzki Rejon Specjalny. Rejon był samodzielną jednostką wojskowo-administracyjną i nie wchodził w skład okręgów wojskowych.

Wojska Kaliningradzkiego Rejonu Obronnego uczestniczyły w rosyjsko-białoruskich ćwiczeniach operacyjno-strategicznych „”. Po reformie wojskowej przeprowadzonej za ministra obrony Anatolija Sierdiukowa Kaliningradzki Rejon Obronny został włączony do Zachodniego Okręgu Wojskowego jako odrębna jednostka wojskowo-administracyjna.

Znaczenie strategiczne Po przystąpieniu Polski i państw bałtyckich do NATO obwód królewiecki stał się rosyjską eksklawą otoczoną przez państwa członkowskie Sojuszu Północnoatlantyckiego oraz Unii Europejskiej. Według Władimira Abramowa z Bałtyckiego Uniwersytetu Federalnego im. Immanuela Kanta położenie obwodu sprawiało, że z perspektywy wojskowej był on jednocześnie narzędziem projekcji siły i potencjalnym celem uderzenia wyprzedzającego.

W rosyjskich analizach wojskowych podkreślano, że położenie obwodu królewieckiego sprzyja rozmieszczaniu środków rozpoznania radioelektronicznego, systemów rakietowych i sił kontroli południowej części Bałtyku.

Potencjał wojskowy Po rozpadzie ZSRR liczebność wojsk rosyjskich w obwodzie królewieckim znacząco zmniejszono. Według danych z 1999 roku Kaliningradzki Rejon Obronny liczył około 25 tysięcy żołnierzy. W jego składzie znajdowały się wojska lądowe i brzegowe floty z 850 czołgami, 550 wieloprowadnicowymi wyrzutniami rakietowymi i 350 systemami artyleryjskimi, Flota Bałtycka z 99 okrętami różnych klas, w tym sześcioma okrętami podwodnymi, lotnictwo morskie z ponad 180 samolotami i śmigłowcami bojowymi oraz transportowymi, a także wojska obrony powietrznej z systemami S-300PS.

Według tygodnika „Kommiersant-Włast” w 2003 roku w skład Kaliningradzkiego Rejonu Specjalnego wchodziły między innymi: struktury dowodzenia i zabezpieczenia Floty Bałtyckiej w Królewcu, w tym sztab floty, zaplecze logistyczne, węzły łączności i punkty dowodzenia; jednostki rozpoznawcze Floty Bałtyckiej w Królewcu, Bałtyjsku i Zielenogradsku; zgrupowanie okrętów nawodnych, w tym brygada okrętów nawodnych, brygada kutrów rakietowych oraz jednostki remontowane i budowane; jednostki piechoty morskiej wraz z jednostkami desantowymi; lotnictwo morskie, jednostki obrony powietrznej i wojska brzegowe floty; baza morska w Bałtyjsku, obejmująca między innymi jednostki ochrony rejonu wodnego, trałowce, okręty ratownicze i zaplecze logistyczne; jednostki obrony powietrznej, łączności i walki radioelektronicznej; lotnictwo transportowe, myśliwskie, śmigłowcowe i przeciwpodwodne; jednostki zmechanizowane, rakietowe, artyleryjskie i magazynowe wojsk lądowych; jednostki pomocnicze, zakłady remontowe oraz formacje paramilitarne, w tym oddziały pograniczne i wojska wewnętrzne.

Według tej samej publikacji zasadnicza część sił rozmieszczonych w obwodzie królewieckim była w 2003 roku skoncentrowana w zachodniej, nadmorskiej części regionu, przede wszystkim w Królewcu, Bałtyjsku i okolicach Swietłogorska. Poza pasem nadmorskim wskazywano głównie garnizony w Sowiecku, Gusiewie i Czerniachowsku.

W pierwszej dekadzie XXI wieku liczebność wojsk w Kaliningradzkim Rejonie Specjalnym zmniejszono z około 25 tysięcy do 11,6 tysiąca żołnierzy; z regionu wycofywano także część sprzętu pancernego i artylerii. W 2008 roku w rejonie znajdowało się według rosyjskich źródeł około 30 okrętów, w tym dwa niszczyciele, cztery okręty desantowe i brygada kutrów rakietowych, trzy spalinowo-elektryczne okręty podwodne, brygada piechoty morskiej, jednostki pancerne, artyleryjskie i zmechanizowane, lotnictwo szturmowe z samolotami Su-24, lotnictwo myśliwskie z samolotami Su-27, systemy przeciwlotnicze S-300 oraz taktyczne zestawy rakietowe Toczka-U.

W latach 2008–2009 z obwodu królewieckiego wycofano znaczną liczbę żołnierzy i sprzętu wojskowego, w tym ponad 600 czołgów, około 500 bojowych wozów piechoty i transporterów opancerzonych oraz co najmniej 600 dział i moździerzy. Na początku 2010 roku wojska lądowe Kaliningradzkiego Rejonu Specjalnego liczyły około 10,5 tysiąca żołnierzy, nie licząc około 1100 żołnierzy piechoty morskiej. W ich składzie znajdowały się jedna brygada zmechanizowana, jeden pułk zmechanizowany rozformowany pod koniec 2009 roku, jedna brygada rakietowa z 12–18 zestawami Toczka-U, jedna brygada artylerii, jeden pułk śmigłowców i jedna brygada obrony powietrznej. Według The Military Balance 2010 w wojskach lądowych regionu znajdowało się wówczas 811 czołgów, 1239 bojowych wozów piechoty i transporterów opancerzonych oraz 345 systemów artyleryjskich i rakietowych.

Ograniczenia traktatowe i rozwój po 2010 roku Na podstawie Traktatu o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie Rosja zobowiązywała się do ograniczenia liczby wojsk i sprzętu wojskowego w obwodzie królewieckim. Po zawieszeniu przez Rosję wykonywania traktatu ograniczenia te przestały mieć praktyczne znaczenie z punktu widzenia rosyjskiego planowania wojskowego.

W nowym podziale wojskowo-administracyjnym Federacji Rosyjskiej, obowiązującym od 1 września 2010 roku, obwód królewiecki został ujęty w granicach Zachodniego Okręgu Wojskowego.

Po rozwiązaniu Kaliningradzkiego Rejonu Specjalnego obwód królewiecki zachował znaczenie jako jeden z kluczowych rosyjskich obszarów wojskowych na Bałtyku. W 2011 roku, w odpowiedzi na rozwój amerykańskiego systemu obrony przeciwrakietowej w Europie, Rosja zapowiedziała wzmocnienie sił w regionie. W obwodzie uruchomiono stację radiolokacyjną systemu wczesnego ostrzegania Woroneż-DM, przeznaczoną do wykrywania startów rakiet na obszarze Europy i północnego Atlantyku. W tym samym okresie rosyjskie i zagraniczne media informowały o rozmieszczeniu w regionie mobilnych zestawów rakietowych Iskander-M.

W 2014 roku w obwodzie królewieckim przeprowadzono ćwiczenia z udziałem prawie 9 tysięcy żołnierzy, ponad 600 jednostek sprzętu wojskowego, w tym 250 czołgów i transporterów opancerzonych, 55 okrętów i około 40 statków powietrznych; w manewrach uczestniczyły także zestawy rakietowe Iskander. W kwietniu 2015 roku media rosyjskie informowały, że w reakcji na kryzys rosyjsko-ukraiński i wzrost obecności NATO w państwach bałtyckich oraz w Polsce rosyjskie Ministerstwo Obrony planowało wzmocnienie wojsk w obwodzie królewieckim i Floty Bałtyckiej, między innymi przez dodanie kolejnej brygady zmechanizowanej oraz wzmocnienie artylerii, wojsk rakietowych i nadbrzeżnych systemów przeciwokrętowych.

Według raportu Ośrodka Studiów Wschodnich w 2018 roku rozpoczęto rozbudowę komponentu lotniczego i lądowego rosyjskich sił w obwodzie królewieckim, obejmującą między innymi odtworzenie dwóch pułków lotnictwa myśliwskiego w ramach 132 Mieszanej Dywizji Lotniczej oraz utworzenie 11 Samodzielnego Pułku Czołgów w składzie 11 Korpusu Armijnego. W tym samym okresie kontynuowano przezbrajanie jednostek 44 Dywizji Obrony Powietrznej w systemy S-400, a do końca 2019 roku obwód królewiecki miał być drugim po obwodzie moskiewskim regionem Federacji Rosyjskiej pod względem zagęszczenia tych systemów.

Od początku lat 20. XXI wieku w obwodzie królewieckim regularnie prowadzono ćwiczenia z wykorzystaniem systemów walki radioelektronicznej, takich jak „Murmańsk-BN”, R-330Ż Żytiel i „Borisoglebsk”. Z aktywnością rosyjskich systemów walki radioelektronicznej w tym regionie łączono zakłócenia sygnału GPS obserwowane nad obszarem Morza Bałtyckiego.

Następcza rosyjska obecność wojskowa w obwodzie

Po rozwiązaniu Kaliningradzkiego Rejonu Specjalnego rosyjska obecność wojskowa w obwodzie królewieckim była kontynuowana w ramach struktur Floty Bałtyckiej i Zachodniego Okręgu Wojskowego. Według raportu Danish Institute for International Studies z 2024 roku obwód pozostawał jednym z kluczowych rosyjskich obszarów wojskowych nad Bałtykiem, a rozmieszczone tam siły i infrastruktura wzmacniały rosyjską pozycję strategiczną w południowej części regionu Morza Bałtyckiego. Według tego opracowania w regionie znajdowało się 14 głównych obiektów i węzłów wojskowych, obejmujących między innymi bazę morską w Bałtyjsku, lotniska wojskowe i węzły lotnicze w Czkałowsku, Donskojem i Chrabrowie, garnizony wojsk lądowych w Królewcu, Gusiewie i Czerniachowsku, ośrodki walki radioelektronicznej w Okuniewie i Jantarnym oraz jednostki obrony powietrznej w Gwardiejsku i Znamieńsku. OSW wskazywał ponadto na znaczenie stacji wczesnego ostrzegania Woroneż-DM w Pionierskim, systemów S-400 rozmieszczonych w ramach 44 Dywizji Obrony Powietrznej, brygady rakietowej z systemami Iskander-M w Czerniachowsku oraz pułku rakiet nadbrzeżnych w Donskojem.