Surowce krytyczne – surowce mineralne o dużym znaczeniu gospodarczym, których dostawa jest obarczona wysokim ryzykiem z powodu koncentracji wydobycia lub przetwórstwa w niewielkiej liczbie państw. Termin obejmuje m.in. lit, kobalt, pierwiastki ziem rzadkich, grafit, german, gal, mangan i miedź. Bezpieczeństwo ich dostaw stało się w XXI wieku przedmiotem polityki przemysłowej i bezpieczeństwa zarówno Unii Europejskiej, jak i Stanów Zjednoczonych oraz NATO.
Definicja i klasyfikacja Surowiec uznaje się za krytyczny, gdy łącznie spełnia dwa warunki: ma duże znaczenie dla gospodarki (zastosowanie w przemyśle, energetyce, obronności) oraz jego podaż jest zagrożona (ograniczona liczba dostawców, brak substytutów, bariery wydobywcze). Pojęcie surowca strategicznego jest węższe i odnosi się do materiałów szczególnie istotnych dla transformacji energetycznej, cyfryzacji oraz sektora obronnego i kosmicznego.
Listy surowców krytycznych publikują niezależnie od siebie różne instytucje. Komisja Europejska sporządza wykaz od 2011 roku i aktualizuje go co trzy lata. USGS prowadzi analogiczną listę dla Stanów Zjednoczonych, zaktualizowaną w listopadzie 2025 roku do 60 pozycji. NATO opublikowało w grudniu 2024 roku własną listę 12 surowców kluczowych dla przemysłu obronnego.
Regulacje Unii Europejskiej mały|Unia Europejska przyjęła w 2024 roku akt o surowcach krytycznych (CRMA)
Akt o surowcach krytycznych Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1252, znane jako (CRMA), weszło w życie 23 maja 2024 roku. Akt wyodrębnia dwie kategorie: 34 surowce krytyczne (załącznik II) i 17 surowców strategicznych (załącznik I).
Surowce strategiczne (załącznik I): aluminium / boksyt / tlenek glinu, bizmut, bor, kobalt, miedź, gal, german, lekkie pierwiastki ziem rzadkich, ciężkie pierwiastki ziem rzadkich, lit, mangan, grafit naturalny, nikiel, platynowce, krzem metaliczny, tytan metaliczny, wolfram.
Cele na 2030 rok CRMA wyznacza wskaźniki referencyjne, które UE powinna osiągnąć do 2030 roku dla każdego surowca strategicznego:
co najmniej 10% rocznego zużycia powinno pochodzić z wydobycia na terenie UE, co najmniej 40% z przetwórstwa na terenie UE, co najmniej 25% z recyklingu, nie więcej niż 65% rocznego zużycia dowolnego surowca strategicznego może pochodzić z jednego państwa trzeciego.
W momencie ogłaszania CRMA Europa importowała z Chin 98% zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich, 97% litu i 93% magnezu.
Projekty strategiczne 25 marca 2025 roku Komisja Europejska ogłosiła pierwszą listę 47 projektów strategicznych o łącznej wartości 22,5 mld euro, w tym dwa polskie: rafineria pierwiastków ziem rzadkich w Puławach (Mkango we współpracy z Grupa Azoty) oraz instalacja recyklingu baterii z odzyskiem surowców krytycznych Polvolt w Zawierciu (firma Elemental).
Globalne łańcuchy dostaw Dominacja Chin w przetwórstwie mały|Kopalnia ziem rzadkich Mountain Pass w Kalifornii, jedna z nielicznych tego typu instalacji poza Chinami Według Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA) Chiny dominują w rafinacji 19 z 20 analizowanych surowców strategicznych, z przeciętnym udziałem rynkowym wynoszącym ok. 70%. Udział ten jest szczególnie wysoki dla grafitu i ziem rzadkich (ponad 90%), a dla litu i kobaltu sięga ok. 60%. Koncentracja u trzech największych dostawców wzrosła z ok. 82% w 2020 roku do 86% w 2024 roku. Chiny kontrolują ponadto 69% światowego wydobycia ziem rzadkich, 92% ich rafinacji i 98% produkcji magnesów z ziem rzadkich.
W kwietniu 2025 roku, w ramach wojny handlowej ze Stanami Zjednoczonymi, Chiny wstrzymały eksport ziem rzadkich do USA, a w październiku 2025 roku nałożyły kontrole eksportowe na pierwiastki ziem rzadkich, materiały do baterii litowych i technologie przetwórcze.
Inne ośrodki wydobycia Poza Chinami istotną rolę w łańcuchach dostaw odgrywa Demokratyczna Republika Konga, z której pochodzi ponad 70% światowego wydobycia kobaltu. Australia jest jednym z największych producentów litu, a Argentyna, Boliwia i Chile dysponują znaczącymi rezerwami w ramach tzw. , gdzie według szacunków znajduje się ponad 75% światowej podaży tego surowca. Afryka posiada ok. 30% znanych światowych zasobów surowców krytycznych.
Prognozy popytu i podaży IEA prognozuje pięciokrotny wzrost popytu na lit do 2040 roku w scenariuszu deklarowanych polityk (STEPS). W 2024 roku popyt na lit wzrósł o blisko 30%, a na nikiel, kobalt, grafit i ziemie rzadkie o 6 do 8%. Popyt na lit w UE ma wzrosnąć dwunastokrotnie do 2030 roku i dwudziestojednokrotnie do 2050 roku.
Do 2035 roku prognozowany jest niedobór miedzi rzędu 30%, a potencjalny szok podażowy mógłby podnieść ceny pakietów bateryjnych o 40 do 50%. Po okresie gwałtownych wzrostów w latach 2021 i 2022, kiedy cena litu wzrosła ośmiokrotnie, od 2023 roku nastąpił spadek cen o ponad 80%. Ceny grafitu, kobaltu i niklu spadły w 2024 roku o 10 do 20%.
Lista Stanów Zjednoczonych Departament Spraw Wewnętrznych USA za pośrednictwem USGS opublikował w listopadzie 2025 roku zaktualizowaną listę 60 surowców krytycznych, o 10 więcej niż w edycji z 2022 roku. Nowe pozycje to: bor, miedź, ołów, , fosfat, potaż, ren, krzem, srebro i uran. Za surowce o najwyższym ryzyku uznano rod, gal, german, wolfram, niob, magnez metaliczny, potaż oraz kilka pierwiastków ziem rzadkich (samar, lutet, terb, dysproz, gadolin i itr).
NATO W grudniu 2024 roku NATO opublikowało pierwszą listę 12 surowców uznanych za kluczowe dla przemysłu obronnego Sojuszu: aluminium, beryl, kobalt, gal, german, grafit, lit, mangan, platyna, pierwiastki ziem rzadkich, tytan i wolfram. Inicjatywa wynikała z mapy drogowej bezpieczeństwa łańcuchów dostaw obronnych zatwierdzonej przez ministrów obrony w czerwcu 2024 roku.
W ramach współpracy wielonarodowej Belgia, Kanada, Dania, Niemcy, Grecja, Włochy, Holandia, Norwegia, Polska, Szwecja, Turcja i Wielka Brytania zobowiązały się do wspólnego pozyskiwania, magazynowania i zarządzania zapasami surowców obronnych, w tym litu, tytanu i ziem rzadkich.
Polska mały|Kopalnia miedzi KGHM w Sieroszowicach Polska jest istotnym dostawcą trzech surowców krytycznych na rynku unijnym: miedzi (za pośrednictwem KGHM, który odpowiada za ok. 48% unijnego wydobycia górniczego miedzi), (za pośrednictwem JSW) oraz helu (za pośrednictwem Orlenu). KGHM plasuje się w pierwszej dziesiątce światowych producentów miedzi i w pierwszej dwójce producentów srebra.
Państwowy Instytut Geologiczny (PIG-PIB) we współpracy z Ministerstwem Klimatu i Środowiska opracował ośmioletni Krajowy Program Poszukiwań Surowców Krytycznych, obejmujący poszukiwanie złóż grafitu, fosforytów, fluorytu, ziem rzadkich, litu, niklu i kobaltu na terytorium Polski. Program realizuje wymogi CRMA dotyczące 10% udziału wydobycia krajowego w zużyciu UE.
KGHM złożył dwa wnioski o status projektów strategicznych UE: projekt górniczy zagospodarowania złoża Retków-Grodziszcze oraz projekt recyklingowy w Hucie Miedzi Głogów. Barierami dla rozwoju sektora surowcowego w Polsce pozostają opóźnienia administracyjne i ograniczenia środowiskowe.
Wymiar geopolityczny Koncentracja wydobycia i przetwórstwa surowców krytycznych w niewielkiej liczbie państw sprawia, że łańcuchy dostaw stają się instrumentem polityki zagranicznej. 3 grudnia 2024 roku Chiny po raz pierwszy nałożyły ograniczenia eksportowe skierowane wyłącznie przeciwko Stanom Zjednoczonym, obejmujące antymon, gal i german. W kwietniu 2025 roku Chiny wstrzymały eksport ziem rzadkich do USA, a w październiku 2025 roku rozszerzyły kontrole eksportowe na materiały do baterii litowych i technologie przetwórcze. Stany Zjednoczone są całkowicie uzależnione od importu 11 z 60 surowców ze swojej listy krytycznych.
Inicjatywy dywersyfikacyjne W odpowiedzi państwa zachodnie podejmują działania zmierzające do ograniczenia zależności od Chin. W lutym 2026 roku Departament Stanu USA powołał forum FORGE (Forum on Resource Geostrategic Engagement), następcę , jako koalicję kilkudziesięciu państw mającą przyspieszyć inwestycje w alternatywne łańcuchy dostaw.
W październiku 2025 roku USA i Australia podpisały porozumienie o wspólnym wydobyciu i przetwórstwie ziem rzadkich i innych surowców krytycznych, zobowiązując się do inwestycji o wartości co najmniej 1 mld USD z każdej strony w ramach projektów wartych łącznie 8,5 mld USD.
UE ustanowiła w ramach CRMA wymóg, by żadne państwo trzecie nie dostarczało więcej niż 65% zużycia danego surowca strategicznego. Raport CFR z lutego 2026 roku rekomenduje strategię przeskakiwania chińskiej dominacji poprzez innowacje materiałowe, odzysk surowców z odpadów i recykling.
Inwestycje górnicze rosną wolniej niż popyt. W 2024 roku nakłady na wydobycie zwiększyły się o 5% nominalnie (2% po uwzględnieniu inflacji), wobec 14% w 2023 roku, a wydatki na poszukiwania geologiczne ustabilizowały się.
Zobacz też transformacja energetyczna pierwiastki ziem rzadkich KGHM Polska Miedź protekcjonizm interwencjonizm sankcje międzynarodowe weaponized interdependence
Przypisy
Kategoria:Surowce mineralne Kategoria:Polityka Unii Europejskiej