Konrad Bleuler (ur. 23 września 1912 w Herzogenbuchsee, zm. 1 stycznia 1992 w Königswinter) – szwajcarski fizyk teoretyczny, profesor Uniwersytetu w Bonn. Zajmował się kwantową teorią pola, fizyką cząstek elementarnych i fizyką jądrową. Najbardziej znany jest ze współautorstwa , używanego w kowariantnym kwantowaniu pola elektromagnetycznego.
W Bonn Bleuler organizował zaplecze teoretycznej fizyki jądrowej. Współautorskie prace Bleulera, Klausa Erkelenza i Karla Holindego z lat 1969–1971 dokumentują jego udział w początkach bońskich prac nad jednomezonowymi modelami potencjału nukleon–nukleon.
Życiorys Bleuler studiował w latach 1931–1936 fizykę i przedmioty inżynierskie na ETH Zürich. Początkowo rozważał pracę przemysłową, lecz skierował się ku fizyce teoretycznej; w 1935 roku napisał u Wolfganga Pauliego pracę dyplomową poświęconą elektrodynamice kwantowej. Doktorat uzyskał w 1942 roku na ETH Zürich na podstawie pracy matematycznej o twierdzeniu Rolle’a dla operatora i własnościach funkcji Greena; jako promotora Mathematics Genealogy Project podaje .
W czasie wojny i tuż po niej Bleuler pracował w środowisku szwajcarskiej fizyki teoretycznej. W 1942 roku był asystentem w Genewie, a od 1943 roku na ETH i Uniwersytecie Zuryskim. Habilitował się, został privatdozentem, a w 1945 roku profesorem tytularnym ETH i Uniwersytetu Zuryskiego. W latach 40. i 50. odbywał dłuższe pobyty naukowe m.in. w Rzymie, Birmingham, Sztokholmie, Helsinkach i Genui, a w 1957 roku objął profesurę na .
Od 1960 do 1980 roku Bleuler był profesorem Uniwersytetu w Bonn. Według historii bońskiego instytutu był pierwszym profesorem fizyki o wyłącznie teoretycznym profilu badawczym na tej uczelni. W Bonn utworzył Instytut Teoretycznej Fizyki Jądrowej, który stał się częścią tamtejszego środowiska teoretycznej fizyki jądrowej i hadronowej.
thumb|Grób Konrada Bleulera na cmentarzu Enzenbühl w Zurychu
Formalizm Gupty–Bleulera Najbardziej znanym wkładem Bleulera jest formalizm Gupty–Bleulera, rozwijany niezależnie od prac . Problem wynikał z tego, że w kowariantnym kwantowaniu elektrodynamiki pojawiają się stopnie swobody związane z fotonami podłużnymi i skalarnymi, które nie odpowiadają bezpośrednio stanom fizycznym. Formalizm Gupty–Bleulera pozwalał zachować jawnie relatywistyczny zapis teorii, wprowadzając warunek pomocniczy wybierający fizyczną część przestrzeni stanów.
W podręcznikowych ujęciach elektrodynamiki kwantowej formalizm ten przedstawia się jako jeden ze sposobów pogodzenia nadmiarowości cechowania i niefizycznych stopni swobody z wymogami kowariancji Lorentza. Formalizm ten nie zastępował całej teorii pola, lecz dostarczał technicznego narzędzia do pracy z polem elektromagnetycznym w opisie kwantowym, zanim powszechne stały się nowsze języki kwantowania teorii z symetriami cechowania.
Fizyka jądrowa, cząstki i model boński Poza elektrodynamiką kwantową Bleuler zajmował się fizyką jądrową i cząstek elementarnych, w szczególności problemami mezonowej teorii sił jądrowych. Profil Uniwersytetu Zuryskiego podaje, że jego zainteresowania obejmowały teorię mezonową oddziaływań jądrowych. W latach 1969–1973 współopublikował prace o jednomezonowym potencjale wymiennym i jego zastosowaniach do oddziaływań nukleon–nukleon oraz materii neutronowej.
Boński potencjał oddziaływania nukleon–nukleon nie był dziełem jednego autora. Bleuler był współautorem wczesnych prac nad modelami wymiany mezonów w środowisku bońskim, natomiast późniejszy formalizm potencjałów bońskich rozwijali także inni badacze.
Konferencje i działalność środowiskowa Bleuler był związany z cyklem International Conference on Differential Geometric Methods in Theoretical Physics, który łączył matematyków i fizyków zainteresowanych geometrią różniczkową w teorii pola. Strona poświęcona Medalowi Bleulera wymienia go wśród osób ważnych dla powstania i organizacji tego cyklu. Jako redaktor współtworzył tomy pokonferencyjne z lat 1977, 1978 i 1988. W 1993 roku, na 22. konferencji z tego cyklu, ustanowiono ku jego czci nagrodę Medal Bleulera.
W okresie pracy w Neuchâtel Bleuler znał Friedricha Dürrenmatta i, według biografii Pauliego Charlesa Enza, przedstawiał pisarzowi fizyków odwiedzających jego seminarium. Enz wspomina te kontakty w kontekście środowiska fizyków, które mogło inspirować Dürrenmatta przy pracy nad dramatem Fizycy.
Wybrane publikacje i redakcje K. Bleuler, Eine neue Methode zur Behandlung der longitudinalen und skalaren Photonen, Helvetica Physica Acta, t. 23, nr 5, 1950, s. 567–586, doi:10.5169/seals-112124. K. Erkelenz, K. Holinde, K. Bleuler, A non-static one-boson-exchange potential for nuclear structure calculations, Nuclear Physics A, t. 139, nr 2, 1969, s. 308–328, doi:10.1016/0375-9474(69)91112-9. K. Erkelenz, K. Holinde, K. Bleuler, One-boson exchange potential and nuclear matter properties, Nuclear Physics A, t. 171, nr 1, 1971, s. 155–176, doi:10.1016/0375-9474(71)90326-5. Konrad Bleuler, Axel Reetz (red.), Differential Geometrical Methods in Mathematical Physics, Lecture Notes in Mathematics 570, Springer, 1977, doi:10.1007/BFb0087778. Konrad Bleuler, Axel Reetz, Herbert Rainer Petry (red.), Differential Geometrical Methods in Mathematical Physics II, Lecture Notes in Mathematics 676, Springer, 1978, doi:10.1007/BFb0063664. K. Bleuler, M. Werner (red.), Differential Geometrical Methods in Theoretical Physics, Springer, 1988, doi:10.1007/978-94-015-7809-7. Konrad Bleuler, Wolfgang Pauli – über sein Werk und seine Ideen zu den Grundlagen der Physik, w: Joachim Debrus, Allen C. Hirshfeld (red.), Geometry and Theoretical Physics, Springer, 1991, s. 298–303.
Bibliografia Charles P. Enz, No Time to Be Brief: A Scientific Biography of Wolfgang Pauli, Oxford University Press, Oxford 2002. J. M. Jauch, F. Rohrlich, The Theory of Photons and Electrons, Springer-Verlag 1980.
Przypisy
Linki zewnętrzne Konrad Bleuler w serwisie Physik-Institut, Universität Zürich Konrad Bleuler w Mathematics Genealogy Project Oral history interview with Konrad Bleuler, 1984 January 20 w katalogu American Institute of Physics
Kategoria:Absolwenci Politechniki Federalnej w Zurychu Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu w Bonn Kategoria:Szwajcarscy fizycy XX wieku Kategoria:Fizycy teoretyczni Kategoria:Fizycy jądrowi Kategoria:Fizycy kwantowi Kategoria:Urodzeni w 1912 Kategoria:Zmarli w 1992