thumb|Święty Łukasz Ewangelista autorstwa Torosa Roslina

Dzieje apostolskie to gatunek literatury wczesnochrześcijańskiej, opisujący życie i czyny apostołów Jezusa. „Dzieje” (łac. Acta; gr. Πράξεις Práxeis) są ważne z wielu powodów, z których jednym jest koncepcja sukcesji apostolskiejBart D. Ehrman, "Lost Scriptures: Books that Did Not Make It into the New Testament" [Zaginione pisma: Księgi, które nie weszły do Nowego Testamentu], Oxford 2003, s. 167.. Dają one również wgląd w postrzeganie „działalności misyjnej wśród egzotycznych ras”, jako że niektóre z nich opisują pracę misyjną prowadzoną na przykład wśród CynocefaliJohn Block Friedman, "The Monstrous Races in Medieval Art and Thought" [Potworne rasy w sztuce i myśli średniowiecznej], Syracuse 2000, s. 59..

Przykłady Kanoniczne Dzieje Apostolskie

Tylko jedno dzieło z tego gatunku zostało włączone do kanonu Nowego Testamentu, zatytułowane Dzieje Apostolskie, czasami nazywane Księgą Dziejów lub po prostu Dziejami, i dotyczy przede wszystkim działalności świętego Piotra, Jana Apostoła oraz Pawła Apostoła, który staje się głównym bohaterem po nawróceniu na Chrześcijaństwo w rozdziale 9.Bart D. Ehrman, rozdział "13: The Acts Of John" [13: Dzieje Jana], [w:] "Lost Christianities" [Zaginione chrześcijaństwa], The Great Courses [Wielkie Kursy], 2002. Jest to przypuszczalnie druga część dwuczęściowego dzieła, z którego pierwszą część stanowi kanoniczna Ewangelia Łukasza, przy czym oba dzieła są skierowane do Teofila i dzielą podobny styl. Prawie wszyscy badacze uważają, że zostały one napisane przez tę samą osobęDale B. Martin, "Lecture 9 – The Gospel of Luke" [Wykład 9 – Ewangelia Łukasza], [w:] "RLST 152: Introduction to the New Testament History and Literature" [RLST 152: Wprowadzenie do historii i literatury Nowego Testamentu], Yale University [Uniwersytet Yale], 2009, data dostępu: 19 lipca 2018..

Księga opowiada o tym, jak zmartwychwstały Jezus czyni apostołów swoimi świadkami i nakazuje im nawracanie wszystkich narodów aż po krańce ziemi (Dz 1,8). Poprzez Ducha Świętego Bóg daje apostołom moc w ich pracy misyjnej, obdarzając ich zdolnością czynienia cudów, takich jak uzdrawianie chorych, wypędzanie demonów i wskrzeszanie umarłych, podczas szerzenia ewangelii Jezusa. Problemy, takie jak prześladowania antychrześcijańskie oraz konflikty dotyczące tego, czy konwertyci powinni najpierw stać się Żydami, zanim będą mogli zostać chrześcijanami, zostają przezwyciężone.

Księga Dziejów Apostolskich została prawdopodobnie napisana około roku 80 lub 85 n.e. Nie tyle dba ona o dokładność historyczną, ile o rozwijanie konkretnej teologii z określonego punktu widzenia religijnego.

Niekanoniczne dzieje Wczesny Kościół nie włączył żadnych innych ksiąg z tego gatunku do chrześcijańskiej Biblii. Dokumenty te są uważane za apokryficzne przez wszystkie kościoły. Zazwyczaj są to późniejsze, legendarne opowieści o dwunastu apostołach, napisane w II i III wieku n.e. Księgi te zwykle nie podają się za napisane przez apostołów, lecz są anonimowe, a zatem nie są uważane za pseudepigrafy i fałszerstwa. W przeciwieństwie do kanonicznych Dziejów Apostolskich, skupiają się one na czynach poszczególnych apostołów.

Jako gatunek, dzieje apokryficzne zazwyczaj przedstawiają „podróże, niebezpieczeństwa, kontrowersje, oswobodzenia, udaremnione schadzki seksualne, cudowne manifestacje mocy Bożej” w ramach epizodycznej narracji. Wykazują podobieństwo do pięciu zachowanych starożytnych powieści greckich oraz dwóch zachowanych starożytnych powieści rzymskich po łacinie (Złoty osioł i Satyrykon). Głównym tematem tych popularnych pogańskich romansów jest to, że heteroseksualna miłość małżeńska stanowi podstawę społecznego pokoju i dobrobytu. Ogólna fabuła polega na tym, że mężczyzna i kobieta z wyższych sfer zakochują się w sobie, ale zostają tragicznie rozdzieleni, zanim będą mogli skonsumować swoją miłość cielesną aż do samego końca opowieści, pokonując różne przeciwności losu przed ponownym zjednoczeniem. Chrześcijańskie dzieje apokryficzne wywracają jednak te cechy do góry nogami: bogactwo i piękno tego świata mają być pogardzane, a wszelka aktywność seksualna jest potępiana jako „nieczysta” na rzecz miłości do Boga i przygotowania do nadchodzącego niebiańskiego życia pozagrobowegoBart D. Ehrman, rozdział "14: The Acts Of Thomas" [14: Dzieje Tomasza], [w:] "Lost Christianities" [Zaginione chrześcijaństwa], The Great Courses [Wielkie Kursy], 2002..

Pięć z niekanonicznych dziejów zachowało się niemal w całości, a mianowicie Dzieje Jana, Piotra, Pawła, Andrzeja i Tomasza. Duża liczba innych narracji istnieje jedynie w formie fragmentarycznej.

Lista dziejów Poniższa lista nie jest wyczerpująca.

Dzieje Andrzeja, ok. 180 n.e. w języku greckimFernando Roig Lanzillota, "The Apocryphal Acts of Andrew; A New Approach to the Character, Thought and Meaning of the Primitive Text" [Apokryficzne Dzieje Andrzeja; Nowe podejście do charakteru, myśli i znaczenia tekstu pierwotnego], 2004, s. 60–61., zrekonstruowane z fragmentów greckich, łacińskich, koptyjskich i armeńskich Dzieje Andrzeja i Bartłomieja, V wiek w języku greckimDavid Gordon White, "Myths of the Dog-Man" [Mity o człowieku-psie], University of Chicago Press [Wydawnictwo Uniwersytetu w Chicago], 1991, strona 25, ISBN 978-0-226-89509-3. Dzieje Apostolskie, kanoniczne, ok. 80 do 85 n.e. w języku greckim Dzieje Barnaby, V wiek w języku greckimIstván Czachesz, "8. The Commission of John Mark in the Acts of Barnabas" [8. Posłannictwo Jana Marka w Dziejach Barnaby], [w:] "Apostolic commission narratives in the canonical and apocryphal Acts of the Apostles" [Narracje o posłannictwie apostolskim w kanonicznych i apokryficznych Dziejach Apostolskich], University of Groningen [Uniwersytet w Groningen], 2002, data dostępu: 19 lipca 2018. Dzieje Jana, koniec II wieku w języku greckim 29. rozdział Dziejów Apostolskich, prawdopodobnie XIX-wieczne fałszerstwo w języku angielskim bez greckiego oryginałuPhil Moore, "Straight to the Heart of Acts: 60 bite-sized insights" [Prosto do serca Dziejów: 60 krótkich wglądów], Monarch Books [Wydawnictwo Monarch], Oxford 2010, strona 270, ISBN 9780857211781, data dostępu: 19 lipca 2018. Dzieje Mar Mari, 600–650 n.e. w języku syryjskimJ. Walker, "The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq" [Legenda o Mar Qardaghu: Narracja i chrześcijańskie bohaterstwo w późnoantycznym Iraku], University of California Press [Wydawnictwo Uniwersytetu Kalifornijskiego], 2006, strony 92–93, przypis 22, ISBN 978-0-520-24578-5. Dzieje męczenników, termin określający grupę pism opisujących męczeństwo różnych apostołów, w tym: Męczeństwo Polikarpa, ok. IV wieku w języku greckim Dzieje męczenników ze Scillium, ok. 200 n.e., prawdopodobnie najstarszy chrześcijański tekst w języku łacińskimArmitage Robinson, "The Passion of the Scillitan Martyrs" [Pasja męczenników ze Scillium], EarlyChristianWritings.com, data dostępu: 19 lipca 2018. Męczeństwo świętych Perpetui, Felicyty i ich towarzyszy, III wiek w języku łacińskim i greckim Acta proconsularia Cypriani Acta Maximiliani Acta Alexandrinorum, zbiór z końca II do początku III wiekuMatt Gibbs, "Reviewed Work: Loyalty and Dissidence in Roman Egypt. The Case of the Acta Alexandrinorum by A. Harker" [Recenzja dzieła: Lojalność i dysydencja w rzymskim Egipcie. Przypadek Acta Alexandrinorum autorstwa A. Harkera], „The Classical Review” [Przegląd Klasyczny], Classical Association [Stowarzyszenie Klasyczne], tom 60, numer 2, październik 2010, s. 507–509, doi: 10.1017/S0009840X10000843, jstor: 40930821, s2cid: 162497861. Dzieje Pawła, zbiór czterech tekstów znanych głównie z greckich, a także innych rękopisów z ok. 160 n.e.Timothy Paul Jones, "Misquoting Truth" [Błędne cytowanie prawdy], InterVarsity Press [Wydawnictwo InterVarsity], 2007, s. 167. Dzieje Pawła i Tekli, niektórzy badacze uważają ten tekst za utwór z I wieku, który został później włączony do zbioru Dziejów PawłaCeresa-Gastaldo wykazał, że dbałość Hieronima o chronologię jest stała i fundamentalna; na tej podstawie był on w stanie wywnioskować z „De viri illustribus” i „Chronicon”, że „History of Paul” (włączająca wcześniejsze Dzieje Pawła i Tekli) została pierwotnie opublikowana między 68 a 98 rokiem n.e.: Studia Patristica 15 (1984) 55-68. Potwierdzone przez A. Hilhorsta [„Tertullian on the Acts of Paul”, s. 159f], S. Reinacha, Cultes, mythes et religions IV (Paryż, 1912) 229-51 ('Thekla'), esp. 242, oraz Theodora Zahna, (Göttingische Gelehrte Anzeigen 1877, s. 1307), por. W. Rordorf, 'Tradition et composition dans les Actes de Thecle', Theologische Zeitschrift 41 (1985) 272-83, esp. 276, przedrukowane w jego Liturgie, foi et vie des premiers Chretiens (Paryż, 1986*) 457-68 Dzieje Piotra, druga połowa II wieku w języku greckim, prawdopodobnie w Azji Mniejszej"Acts of Peter" [Dzieje Piotra], Wesley Center Online [Centrum Wesleya Online], data dostępu: 19 lipca 2018. Dzieje Piotra i Pawła, znane również jako Pasja Świętych Piotra i Pawła, ok. 450–550 w języku łacińskim i greckimBrian Schmisek, "The Rome of Peter and Paul: A Pilgrim's Handbook to New Testament Sites in the Eternal City" [Rzym Piotra i Pawła: Przewodnik pielgrzyma po miejscach nowotestamentowych w Wiecznym Mieście], Wipf and Stock Publishers [Wydawnictwo Wipf i Stock], 2017, strona 18, data dostępu: 19 lipca 2018. Dzieje Piotra i Dwunastu Apostołów, II lub III wiek w języku greckim i koptyjskimIstván Czachesz, "7. Acts of Peter and the Twelve" [7. Dzieje Piotra i Dwunastu], [w:] "Apostolic commission narratives in the canonical and apocryphal Acts of the Apostles" [Narracje o posłannictwie apostolskim w kanonicznych i apokryficznych Dziejach Apostolskich], University of Groningen [Uniwersytet w Groningen], 2002, data dostępu: 19 lipca 2018. Dzieje Filipa, połowa do końca IV wieku w języku greckim; istnieją tłumaczenia koptyjskieIstván Czachesz, "6. The Acts of Philip" [6. Dzieje Filipa], [w:] "Apostolic commission narratives in the canonical and apocryphal Acts of the Apostles" [Narracje o posłannictwie apostolskim w kanonicznych i apokryficznych Dziejach Apostolskich], University of Groningen [Uniwersytet w Groningen], 2002, data dostępu: 19 lipca 2018. Dzieje Piłata, połowa IV wieku w języku greckimGeorge Reid, "Acta Pilati" [Dzieje Piłata], [w:] Catholic Encyclopedia [Encyklopedia Katolicka]. Dzieje Tomasza, przed 240 n.e. w języku syryjskim i greckimIstván Czachesz, "5. The Acts of Thomas" [5. Dzieje Tomasza], [w:] "Apostolic commission narratives in the canonical and apocryphal Acts of the Apostles" [Narracje o posłannictwie apostolskim w kanonicznych i apokryficznych Dziejach Apostolskich], University of Groningen [Uniwersytet w Groningen], 2002, data dostępu: 19 lipca 2018. Dzieje Tymoteusza, koniec IV lub V wiek w języku greckimBarnes 2010, 302; Zahn 1909, 41; Lipsius 1884, 385; Hans-Josef Klauck, 2008, 248, podaje „koniec czwartego lub piątego wieku”.

Zobacz też

Tematy ogólne Apokryfy Nowego Testamentu Pseudoepigrafy Krytyka tekstu Dwunastu Apostołów

Powiązana literatura Lista Ewangelii Literatura apokaliptyczna Listy Apostolskie Lista kodeksów papirusowych Nowego Testamentu

Bibliografia John Block Friedman, "The Monstrous Races in Medieval Art and Thought" [Potworne rasy w sztuce i myśli średniowiecznej], Syracuse University Press [Wydawnictwo Uniwersytetu w Syracuse], Syracuse 2000, ISBN 978-0-8156-2826-2. Bart D. Ehrman, "Lost Scriptures: Books that Did Not Make It into the New Testament" [Zaginione pisma: Księgi, które nie weszły do Nowego Testamentu], Oxford University Press [Wydawnictwo Uniwersytetu Oksfordzkiego], Oxford 2003, ISBN 978-0-19-514182-5.

Literatura uzupełniająca