Kościół św. Jana Chrzciciela w Sundzie – świątynia należąca do Ewangelicko-Luterańskiego Kościoła Finlandii. Znajduje się we wschodniej części głównej grupy Wysp Alandzkich – Fasta Åland. To największy kamienny i jeden z najstarszych kościołów tego archipelagu. Do XV wieku podlegały mu kaplice w Vårdö i Kumlinge. Aktualnie przynależy do parafii Północnych Wysp Alandzkich (Norra Åland).
Historia i architektura Kościół w Sundzie to budowla halowa, dwunawowa, zbudowana z lokalnego czerwonego granitu rapakiwi. Wiele elementów projektu i wnętrza świątyni wskazuje na wpływy gotlandzkie. Kościół został zbudowany pod koniec XIII wieku. Podobnie jak wiele innych kościołów na archipelagu, powstał w pobliżu cmentarzyska z epoki żelaza.
Jako pierwsza, w okresie 1250–1275, powstała nawa. Wiek ten ustalono na podstawie analizy zaprawy i odpowiada on wiekowi krzyża triumfalnego w kościele. W tym czasie na ścianach znajdowały się również liczne freski. Na początku XIV wieku dobudowano wieżę od strony zachodniej, a nieco później zakrystię od północy. Wieża początkowo miała prawdopodobnie prosty, piramidalny szczyt. Obecna iglica pochodzi z późniejszego okresu. W XV wieku od strony południowej dobudowano portal. Od 1658 roku wejście znajduje się jednak po stronie zachodniej, w wieży.
W 1678 roku kościół nawiedził tak intensywny pożar, że uszkodzeniu uległy nawet sklepienia, pękł średniowieczny dzwon, a ściany przemieściły się. Wyposażenie kościoła ocalało, ale uległo uszkodzeniu, ponieważ przez pewien czas po pożarze było wystawione na działanie czynników zewnętrznych. Resztę XVII wieku poświęcono na naprawę szkód wyrządzonych przez pożar. W tym okresie zainstalowano również obecną iglicę, która jest prawdopodobnie o około 5 metrów wyższa od pierwotnej, zniszczonej przez pożar. W XVIII i XIX wieku powiększono niektóre okna, aby wpuścić do kościoła więcej światła, a także przeprowadzono kilka innych drobnych remontów. W 1921 roku kościół ponownie nawiedził gwałtowny pożar. Cały dach został strawiony, a wnętrze, zwłaszcza wieży, również uległo poważnym zniszczeniom. W latach 1998–1999 kościół przeszedł gruntowną i dobrze udokumentowaną renowację, podczas której starannie oczyszczono ściany i wyposażenie, a także odrestaurowano pozostałe freski. Wbrew zwyczajowi, podczas tej renowacji nie przeprowadzono badań archeologicznych. Wnętrze mały|lewo|Wnętrze kościoła Zachowane freski przedstawiają wysokie postacie świętych. Na ścianie prezbiterium, na południe od ołtarza, widoczna jest św. Małgorzata. Na północnej ścianie nawy głównej widnieje św. Katarzyna Aleksandryjska. Mocno zniszczony fresk znajduje się nad portalem zakrystii. Nieznanego świętego przedstawiono także na ścianie południowej. Stylistycznie malowidła pochodzą z około 1300 roku. Prawdopodobnie nieco starszy fresk jest obecnie ukryty za ołtarzem. Przedstawia on Grupę Ukrzyżowania, czyli Chrystusa na krzyżu wraz z bolejącą Maryją i św. Janem.
Krzyż triumfalny o wysokości ponad 5 metrów jest datowany na połowę XIII wieku. Został wykonany z różnych elementów, które na miejscu zmontowano i pomalowano. Postać Chrystusa wykonana jest z dębu pochodzącego z regionu Szlezwik-Holsztyn, a krzyż z lokalnego drewna olchowego. Kołki łączące ramiona z ciałem sporządzono z lokalnej sosny.
Na początku XIV wieku sprowadzono z Gotlandii drewnianą rzeźbę przedstawiającą św. Olafa. Kilka wysokiej klasy średniowiecznych rzeźb z kościoła w Sundzie zostało sprzedanych w latach 80. XIX wieku Muzeum Historycznemu Miasta Turku, wśród nich rzeźba Matki Bożej Bolesnej. W Turku przechowywana jest także wspomniana rzeźba św. Olafa z początku XIV wieku. W latach 80. XIV wieku zamówiono w północnych Niemczech rzeźby przedstawiające apostołów Jana i Pawła, które również sprzedano muzeum w Turku w XIX wieku.
W kościele znajduje się duży ołtarz snycerki wschodniobałtyckiej, z połowy XV wieku. Ma on formę tryptyku, w którego centrum umieszczono figurę Maryi z Dzieciątkiem. Otaczają Ją rzeźby ośmiu świętych kobiet, z których cztery najbliższe figury Maryi są ukoronowane. Na skrzydłach znajdują się rzeźby dwunastu apostołów, trzymających wstęgi z tekstem Credo.
W 1838 roku zakupiono nową ambonę, balustradę ołtarzową i ławki, a w 1880 roku nowy ołtarz z obrazem autorstwa Alexandry Såltin, ukazującym przemienienie Pańskie. W 1897 roku założono pierwszy system ogrzewania, umieszczając żeliwne piece w zakrystii i obok centralnych filarów nawy głównej. Po pożarze w 1921 roku, kościół ponownie wyposażono w system ogrzewania. Emporę organową, wraz z cennym kontuarem udekorowanym w latach 70. XVII wieku przez Abrahama Myrę, przeniesiono do przestrzeni wieży, skracając ją przy tym.
Kościół w Sundzie był pierwszym na Wyspach Alandzkich i drugim w całej Finlandii, w którym zainstalowano organy. Dokonano tego w 1672 roku. W 1764 roku świątynia otrzymała organy wykonane przez szwedzko-fińskiego organistę i organmistrza Carla Pettera Lenninga. W 1860 roku Anders Thulé zbudował organy, które w 1915 roku rozbudował duński organmistrz Zachariassen. W 1973 roku organy te zostały wycofane z użytku i zastąpione obecnymi.
Drewniane sprzęty i inne wyposażenie uległo zniszczeniu podczas III wojny północnej w latach 1713–1721. Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Strona miejscowej wspólnoty wiernych
Kategoria:Świątynie luterańskie w Finlandii Kategoria:Zabytkowe kościoły w Finlandii Kategoria:Kościoły na Wyspach Alandzkich