Wilhelm Ferdinand Elsner

Wilhelm Ferdinand Elsner, także Wilhelm Ferdinand Elsner von Gronow (ur. 28 stycznia 1786 w Tarnowskich Górach, zm. 6 kwietnia 1848 w Kalinowicach) – pruski prawnik, urzędnik państwowy, uczestnik wojen napoleońskich, ziemianin, hodowca roślin i przedsiębiorca związany z Górnym Śląskiem.

Był właścicielem majątku w Kalinowicach, gdzie prowadził eksperymenty rolnicze, zwłaszcza w zakresie uprawy i hodowli ziemniaka. Do jego największych osiągnięć w tej dziedzinie należy wyhodowanie nowej odmiany określanej jako Elsners Sämlinge. W 1836 roku w Tarnowskich Górach założył pierwszą w państwie pruskim wytwórnię cementu naturalnego typu .

Życiorys Pochodzenie i edukacja thumb|Dwór w Kalinowicach, w którym mieszkał Wilhelm Ferdinand Elsner Wilhelm Ferdinand Elsner urodził się 28 stycznia 1786 roku w Tarnowskich Górach. Był synem Christiana Ferdinanda Elsnera, pruskiego urzędnika sądowego określanego w źródłach jako Kreisjustizrat, oraz Amalii z domu Stöckel.

Podstawy edukacji odebrał w Tarnowskich Górach. W wieku czternastu lat został skierowany do gimnazjum w Brzegu. W październiku 1802 roku rozpoczął studia prawnicze na uniwersytecie frankfurckim. Po zdaniu 14 stycznia 1805 roku pracował w Kaliszu, a następnie został skierowany do komisji sprawiedliwości w Siewierzu, na obszarze tzw. Nowego Śląska, czyli ziem włączonych do Prus po III rozbiorze Rzeczypospolitej.

Kariera urzędnicza i wojskowa W grudniu 1806 roku, w okresie wojen z Francją napoleońską, Elsner wstąpił do armii pruskiej jako oficer lekkiej piechoty. Według biogramu w Allgemeine Deutsche Biographie udział w działaniach wojennych w rejonie Kłodzka pogorszył jego stan zdrowia, w związku z czym w kwietniu 1807 roku powrócił do służby cywilnej.

We wrześniu 1807 roku zdał egzamin referendarski, po czym został zatrudniony w Brzegu. W grudniu powierzono mu tymczasowo administrację spraw prowadzonych przez górnośląskiego sędziego górniczego w Tarnowskich Górach. W czerwcu 1809 roku został drugim górnośląskim syndykiem stanowym (niem. zweiter oberschlesischer Landschaftssyndikus) w Raciborzu. Funkcja ta wiązała się m.in. ze zwoływaniem i prowadzeniem obrad zgromadzeń stanowych oraz reprezentowaniem stanów wobec monarchy.

W 1812 roku został wybrany do tymczasowej reprezentacji narodowej (niem. Interimistische Nationalrepräsentation) w Berlinie, działającej w okresie pruskich reform po klęskach zadanych Prusom przez Napoleona. Brał udział w pracach tego gremium, a także w pracach Generalnej Komisji ds. Rozliczeń Długów Wojennych (niem. Generalkommission zur Regulierung der Kriegsschulden). W źródłach podkreśla się jego aktywność w debatach nad reformami ustrojowymi i stosunkami wiejskimi.

Podczas wojen wyzwoleńczych ponownie zgłosił się do wojska. W 1813 roku miał wyposażyć własnym kosztem czterech ochotników i samemu wziąć udział w kampanii przeciwko wojskom napoleońskim. Po powrocie do Berlina nadal działał w reprezentacji narodowej, w której został sekretarzem. W 1815 roku, po powrocie Napoleona z Elby, wstąpił ponownie do armii. Jako oficer 18 pułku piechoty liniowej został ciężko ranny w bitwie pod Waterloo. Za udział w kampanii otrzymał Krzyż Żelazny. Wkrótce zakończył służbę wojskową, otrzymawszy stopień kapitana.

Działalność w administracji pruskiej Po zakończeniu wojen Elsner kontynuował karierę administracyjno-prawną. Pracował m.in. w Brzegu jako urzędnik sądowy, następnie uczestniczył w działaniach związanych z reformami rolnymi w państwie pruskim. W literaturze biograficznej wskazuje się, że Elsner interesował się regulacją stosunków wiejskich oraz reformą położenia ludności chłopskiej. W 1817 roku podjął pracę jako urzędnik (justycjariusz) przy regulacji stosunków chłopskich w Strzelcach Opolskich. W następnym roku zdał egzamin wymagany do pełnienia nowych funkcji i uzyskał tytuł radcy sprawiedliwości (niem. Justizrat).

Jego poglądy określano jako liberalne, co miało prowadzić do sporów z konserwatywnymi środowiskami ziemiańskimi. W następstwie konfliktów w grudniu 1824 roku przeniesiono go do Komisji Generalnej w Poznaniu. Kilka miesięcy później zrezygnował całkowicie ze służby publicznej, osiadł na Górnym Śląsku i skoncentrował się na prowadzeniu gospodarstwa rolnego.

Majątek w Kalinowicach i działalność rolnicza thumb|Kopaczka do ziemniaków na skwerze w Kalinowicach upamiętniająca działalność i zasługi rodziny Elsner von Gronow W 1819 roku Elsner nabył majątek w Kalinowicach od Wilhelma von Blacha. W Kalinowicach prowadził eksperymenty rolnicze obejmujące m.in. uprawę nowych roślin pastewnych, rzepaku, nawożenie gleby oraz hodowlę owiec. W lokalnych opracowaniach wskazuje się, że stosował metody poprawy jakości gleby, m.in. przez użycie gipsu i odpadów mydlarskich, oraz że wprowadzał rozwiązania odbiegające od tradycyjnych praktyk rolnych pierwszej połowy XIX wieku.

Najważniejszym obszarem jego działalności rolniczej była hodowla ziemniaka. Około 1840 roku wyhodował odmianę nazwaną Elsners Sämlinge (Elsners Saemlinge). Według opracowań regionalnych odmiana ta charakteryzowała się odpornością na choroby i niewielkimi wymaganiami glebowymi, co miało sprzyjać jej rozpowszechnieniu. Elsner wyhodował również ulepszoną odmianę jęczmienia nazwaną Kalinagerste. Działalność rolniczą kontynuowali jego syn Martin i wnuk Heinrich.

Działalność przemysłowa Poza rolnictwem Elsner angażował się w przedsięwzięcia przemysłowe. W 1836 roku w Tarnowskich Górach założył wytwórnię cementu naturalnego typu . W opracowaniach dotyczących historii cementownictwa na Śląsku wskazuje się, że była to najstarsza znana cementownia na terenie państwa pruskiego. Jej wizerunek miał zostać utrwalony na porcelanowym serwisie Carnalla, przedstawiającym osiągnięcia przemysłu śląskiego.

Życie prywatne W 1816 roku Elsner poślubił Julię Rosenstiel, córkę dyrektora królewskiej manufaktury porcelany w Berlinie. Małżeństwo miało kilkoro dzieci. Jednym z synów był Martin Friedrich Elsner von Gronow, późniejszy właściciel Kalinowic, działacz rolniczy i polityk pruski.

Według Allgemeine Deutsche Biographie Wilhelm Ferdinand Elsner okresowo używał formy szlacheckiej nazwiska na podstawie odnowienia szlachectwa z 1807 roku, jednak później z niej zrezygnował. Jego syn Martin uzyskał 15 września 1852 roku prawo do używania nazwiska Elsner von Gronow. Rodzina należała do .

Znaczenie W opracowaniach regionalnych Elsner przedstawiany jest jako jeden z pionierów nowoczesnej hodowli ziemniaka na Śląsku oraz właściciel gospodarstwa, które w XIX wieku stało się ośrodkiem eksperymentów rolniczych. Jego działalność przemysłowa, zwłaszcza założenie wytwórni cementu w Tarnowskich Górach, łączy go również z początkami cementownictwa na obszarze państwa pruskiego.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Herman von Petersdorff, Elsner, Wilhelm, w: Allgemeine Deutsche Biographie, t. 55, 1910, s. 738–742.

Kategoria:Pruscy wojskowi Kategoria:Niemieccy rolnicy Kategoria:Niemieccy przedsiębiorcy Kategoria:Ludzie urodzeni w Tarnowskich Górach Kategoria:Ludzie związani z Tarnowskimi Górami Kategoria:Ludzie związani ze Śląskiem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Żelaznym Kategoria:Urodzeni w 1786 Kategoria:Zmarli w 1848