Gmach Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach – budynek teatru w Katowicach, zamykający wschodnią pierzeję Rynku, będący siedzibą Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach – największej sceny dramatycznej na Górnym Śląsku.

Wzniesiony został w latach 1906–1907 według projektu Carla Moritza. Reprezentuje nurt neoklasycystyczny z elementami modernizmu, wyróżniając się symetryczną kompozycją, monumentalnym płytkim pseudoportykiem kolumnowym oraz bogatą dekoracją elewacji. Wnętrze zachowało tradycyjny układ budowli teatralnej, z reprezentacyjnym foyer i widownią wyposażoną w balkony. Wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych.

Położenie Budynek, stanowiący siedzibę Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach, położony jest przy Rynku 2 i 10, we wschodniej pierzei placu, u zbiegu ulic 3 Maja i Warszawskiej oraz alei W. Korfantego, w granicach dzielnicy Śródmieście.

W sąsiedztwie gmachu, przy ulicy Warszawskiej funkcjonuje przystanek tramwajowy ZTM Katowice Rynek Teatr Śląski, a także stacja Metroroweru nr 27682.

Historia Budowa i początki działalności gmachu (do 1922) lewo|mały|Gmach Teatru Miejskiego w Katowicach na reprodukcji pocztówki z 1915 roku lewo|mały|Gmach ówczesnego Teatru Miejskiego w Katowicach na widokówce sprzed 1920 roku

Początki budynku sięgają końca XIX wieku, kiedy to pojawił się pomysł wzniesienia gmachu teatru w Katowicach. Jego budowę argumentowano m.in.: brakiem dostatecznie dużej sali do wystawiania sztuk z rozbudowaną dekoracją czy chęcią powstania obiektu dla większej publiczności. Istotne były także motywy kulturalno-narodowe – gmach miał stać się ośrodkiem niemieckiej kultury.

16 kwietnia 1898 roku katowicka Rada Miejska podjęła uchwałę o budowie Teatru Miejskiego (niem. Stadttheater). Zaczęto następnie gromadzić potrzebne na ten cel fundusze, gdyż Cesarstwo Niemieckie zobowiązywało się zapewnić jedynie jedną trzecią potrzebnych środków. Do przeznaczenia pieniędzy zobowiązali się m.in.: książę pszczyński, książę , hrabia Tiele-Winckler i spółka Georg von Giesches Erben.

Trwały też dyskusje nad jego lokalizacją, spośród których najczęściej optowano za dwoma miejscami – jednym z nich był nieistniejący obecnie plac Tiele-Wincklerów w Katowicach, który znajdował się pomiędzy budynkiem gimnazjum (obecny gmach III Liceum Ogólnokształcącego im. Adama Mickiewicza w Katowicach) a Synagogą Wielką, a drugim był Rynek (wówczas Friedrichsplatz).

Celem ustalenia ostatecznego miejsca budowy gmachu Teatru Miejskiego w sierpniu 1903 roku radni miejscy powołali komisję teatralną. Jako konsultantów do Katowic sprowadzono dwóch architektów – Heinricha Seelinga i Carla Moritza. Zdecydowano o wzniesieniu gmachu w miejscu katowickiego ratusza przy Rynku (rozebrany został w 1905 roku). W 1904 roku podjęto decyzję o powierzeniu zaprojektowania gmachu Moritzowi, który wkrótce przedstawił dwa projekty, spośród których jeden z nich wybrano do realizacji.

W lipcu 1906 roku rozpoczęto prace budowlane nad gmachem teatru, a ukończono je w październiku 1907 roku. Dekoracje rzeźbiarskie wykonał Galler z Kolonii. Koszt prac wyniósł ostatecznie około 700 tys. marek. Gmach Teatru Miejskiego w Katowicach został oficjalnie otwarty 2 października 1907 roku, a jego działalność zainaugurowano premierą dramatu Friedricha Schillera Wilhelm Tell.

Gmach jako siedziba Teatru Śląskiego (od 1922) mały|Gmach obecnego Teatru Śląskiego podczas niemieckiej okupacji (1939–1945) W 1922 roku w gmachu zaczął działać Teatr Polski, a pierwszym polskim przedstawieniem w murach katowickiego teatru był Królewski jedynak Lucjana Rydla, którego premiera miała miejsce 7 października 1922 roku. Otwarto także scenę operową, którą w 1932 roku zamknięto z powodów finansowych. 17 września 1936 roku Teatr Polski przemianowano na Teatr im. Stanisława Wyspiańskiego.

W 1931 roku zainstalowano w gmachu Teatru Polskiego nowy pomost suwniczy, a w 1936 roku wyremontowano jego fasadę. 7 października 1937 roku, w 15-lecie działalności Teatru im. Stanisława Wyspiańskiego, we foyer budynku odsłonięto popiersie patrona instytucji dłuta Wincentego Chorembalskiego.

W pierwszych dniach II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku gmach Teatru Polskiego był jednym z ostatnich punktów oporu przeciwko inwazji niemieckiej na Polskę. Bronili się tutaj żołnierze Wojska Polskiego, powstańcy śląscy i harcerze. W latach 1939–1945 w budynku działał niemiecki Stadt-Theater.

Po II wojnie światowej, w 1949 roku gmach został przejęty od miasta przez państwo, a placówka zaczęła funkcjonować jako Państwowy Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego. Jego inauguracja odbyła się już 2 kwietnia 1945 roku, kiedy to wystawiono Zemstę Aleksandra Fredry. 14 czerwca 1945 roku w gmachu teatru odbyła się premiera Halki Stanisława Moniuszki, inaugurując w ten sposób działalność Opery Katowickiej – późniejszej Opery Śląskiej.

mały|lewo|Gmach Teatru Śląskiego w Katowicach podczas renowacji fasady (2024)

Fasadę gmachu Teatru Śląskiego w kolejnych latach wielokrotnie przebudowywano. W latach 60. XX wieku usunięto część zdobień elewacji frontowej oraz przebudowano schody usuwając ozdobne latarnie. W styczniu 1976 roku na wstędze umieszczono napis „Teatr im. St. Wyspiańskiego”, a w 1982 roku umieszczono tablicę upamiętniającą przyłączenie części Górnego Śląska do Polski w 1922 roku. 30 grudnia 1991 roku gmach Teatru Śląskiego został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych.

W 1994 roku przeprowadzono remont konstrukcji dachowej nad widownią, w latach 1997–1998 wyremontowano wnętrza budynku, a w 1999 roku dokonano remontu elewacji. W 2001 roku, na fasadzie po prawej stronie od wejścia, umieszczono tablicę upamiętniającą Mariana Sobańskiego, dyrektora Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w latach 1927–1939. W 2006 roku przeprowadzono remont dachu, a w 2011 roku wyremontowano pomieszczenia piwniczne oraz podłogi dużej sceny.

24 sierpnia 2023 roku przy gmachu Teatru Śląskiego w obecności członkiń katowickiego Stowarzyszenia Krystyn im. Krystyny Bochenek odsłonięto figurkę krasnala Krystynki. W maju następnego roku rozpoczęto remont fasady gmachu Teatru Śląskiego, którego celem było przywrócenie jej pierwotnej formy i koloru, m.in. poprzez usunięcie 20-letniej farby i ponowne przeprowadzenie malowania, a także oczyszczenie kolumn wykonanych z piaskowca oraz odsłonięcie oryginalnego lastriko. Prace renowacyjne zakończono w lutym 2026 roku.

Architektura Architektura zewnętrzna mały|Widok z drona na gmach Teatru Śląskiego od strony południowo-zachodniej (2026); widoczna kopuła wieńczącą widownię teatru oraz komin sceny Gmach Teatru Śląskiego im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach to obiekt murowany z cegły, pokryty szarym prążkowanym tynkiem, z dekoracjami rzeźbiarskimi wykonanymi z piaskowca. Wybudowany został na planie kwadratu z dostawionym półkolem, który został zamknięty prostokątem. Widownię nakryto kopułą, a nad całością budynku góruje wieża nadscenia. Powierzchnia zabudowy gmachu teatru wynosi 1612 m². Posiada cztery kondygnacje nadziemne i jedną podziemną.

Budynek wzniesiony został w stylu neoklasycystycznym. Nadano mu stylistykę tak zwanego stylu około 1800 roku, modernistyczną wzorowaną na klasycyzmie. Stanowi jednocześnie jeden z pierwszych przykładów modernistycznej budowli użyteczności publicznej w regionie. mały|lewo|Jedna z płaskorzeźb na fasadzie (2006)

Elewacje gmachu Teatru Śląskiego są opięte poprowadzonymi przez całą wysokość lizenami, których wertykalizm równoważą płyciny podokienne układające się w poziomie pasy. Sama natomiast fasada, zwrócona w kierunku zachodnim, tworzy rodzaj płytkiego pseudoportyku. W części środkowej umieszczono trzy otwory wejściowe z dwuskrzydłowymi drzwiami, które otaczają płaskorzeźbione opaski z przedstawieniami figuralnymi w ich zwieńczeniu. Nad nimi znajdują się duże, prostokątne okna, nad którymi umieszczone są prostokątne pola wypełnione reliefami o tematyce operowej opartej na Pieśni o Nibelungach. Dekoracje te nie zachowały się w całości.

Fasadę wieńczy trójkątny tympanon oparty o gzyms kostkowy, wewnątrz którego umieszczono wstęgę z napisem „Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego” – pierwotnie znajdował się tam napis w języku niemieckim o treści: „Deutschem Wort – deutscher Art” (pol. Niemieckiemu słowu – niemieckiej sztuce), skuty latem 1922 roku. Do wejścia prowadzą schody, które pierwotnie zdobiły latarnie.

Elewacje boczne w zaokrąglonej części gmachu są trójkondygnacyjne, symetryczne i podzielone lizenami, pomiędzy którymi wkomponowano na dwóch kondygnacjach prostokątne okna, a trzecią tworzą niewielkie kwadratowe otwory okienne. Sąsiednie elewacje, północna i południowa, są czterokondygnacyjne. Na pierwszej i drugiej osi od strony zachodniej umieszczono dwa otwory wejściowe, a na poszczególnych kondygnacjach rzędy okien: na pierwszej, drugiej i trzeciej kondygnacji prostokątne, na wyższej kwadratowe. Trzecią kondygnację wieńczy gzyms.

Gmach Teatru Śląskiego wpisany jest do rejestru zabytków nieruchomych pod numerami A/1447/91 (budynek i otoczenie; wpis z 30 grudnia 1991 roku) i A/675/2020 (wpis z 17 lipca 2020 roku). Znajduje się także w gminnej ewidencji zabytków miasta Katowice.

Architektura wnętrz i wyposażenie mały|Widownia w gmachu Teatru Śląskiego Budynek o kubaturze wynoszącej około 25 tys. m³ ma tradycyjny układ budowli teatralnej. Składa się z trójczłonowej bryły złożonej z kubicznego bloku zawierającego westybul, foyer pierwszego piętra, dwie dwubiegowe klatki schodowe, widownię z galeriami oraz blok sceny. Widownia w kształcie podkowy z 438 miejscami posiada układ galeriowy, a także loggie balkonowe pierwszego i drugiego piętra. Balkony są otynkowane, z ozdobną opaską w dolnej części. Scenę od widowni oddzielono orkiestronem, który mieści do 50 osób. Z boku sceny znajduje się nieduże pomieszczenie inspicjenta i miejsce dla suflera.

W podziemiach gmachu Teatru Śląskiego pierwotnie mieściły się pomieszczenia techniczne, w tym kanał grzewczy, pokój inspektora technicznego, pomieszczenie sterowania oświetleniem, magazyn mebli czy pokój z nagłośnieniem. Na parterze, prócz sceny i widowni, umieszczono osobne garderoby dla mężczyzn i kobiet, magazyn ubrań, komorę grzewczą, kuchnię do gotowania kleju i pracownię malarską, a na piętrze biura i gabinet dyrektora. Budynek wyposażono w szyb windowy przeznaczony dla osób z niepełnosprawnością.

Okładzina podłogowa we foyer oraz westybulu jest marmurowa w kolorze ciemnozielonym i beżowym. Znajdują się tam ozdobne, złocone żyrandole. Pierwotnie dekoracja wewnątrz gmachu została zorientowana na skromnym efekcie barwnym w zieleni i szarości oraz w czerwonym brązie.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach Kategoria:Architektura neoklasycystyczna w Katowicach Kategoria:Architektura modernizmu w Katowicach Kategoria:Obiekty kulturalne w Katowicach Kategoria:Śródmieście (Katowice) Katowice Kategoria:Zabytki nieruchome w Katowicach Kategoria:Obiekty w Katowicach wpisane do gminnej ewidencji zabytków