Klasztor franciszkanów w Piranie, właściwie Klasztor Braci Mniejszych Konwentualnych św. Franciszka w Piranie (, ) – zabytkowy męski klasztor franciszkanów konwentualnych położony w historycznym centrum Piranu w południowo-zachodniej Słowenii. Zespół obejmuje zabudowania klasztorne, kościół św. Franciszka z Asyżu, barokowy krużganek, bibliotekę, archiwum, pinakotekę i lapidarium.

Budowę kościoła i klasztoru rozpoczęto w 1301 roku, a zasadniczą fazę prac ukończono w 1318 roku. Średniowieczny zespół był następnie wielokrotnie rozbudowywany, zwłaszcza w XVII i XVIII wieku, kiedy powstały monumentalny portal wejściowy, obecny krużganek i znaczna część barokowego wystroju.

Klasztor figuruje w słoweńskiej ewidencji nieruchomego dziedzictwa kulturowego pod numerem EŠD 520. Jest czynnym domem zakonnym Słoweńskiej Prowincji św. Józefa Zakonu Braci Mniejszych Konwentualnych.

Nazwa i przynależność zakonna

W słoweńskich źródłach obiekt określany jest najczęściej jako Minoritski samostan sv. Frančiška, ponieważ należący do zakonu bracia są nazywani minoritami. Zakon Braci Mniejszych Konwentualnych stanowi jedną z gałęzi wspólnoty franciszkańskiej wywodzącej się z ruchu zapoczątkowanego przez św. Franciszka z Asyżu.

W polskim nazewnictwie bracia mniejsi konwentualni określani są jako franciszkanie konwentualni. Nazwa „klasztor franciszkanów” jest zatem poprawnym skróconym określeniem zespołu, choć nie odróżnia go od klasztorów innych gałęzi zakonu franciszkańskiego.

Klasztor należy do Słoweńskiej Prowincji św. Józefa. Wspólnota zakonna sprawuje opiekę nad kościołem, prowadzi działalność duszpasterską, przyjmuje grupy rekolekcyjne i uczestniczy w organizacji wydarzeń kulturalnych odbywających się w klasztornym krużganku.

Położenie

Klasztor znajduje się przy ulicy Bolniška 30, w północno-wschodniej części historycznego centrum Piranu. Zespół wzniesiono na zboczu pomiędzy placem Tartiniego a murami miejskimi, w sąsiedztwie kościołów Matki Bożej Śnieżnej i Matki Bożej Pocieszenia.

thumb|left|280px|Zespół klasztorny widziany z dzwonnicy kościoła Świętego Jerzego

W średniowieczu teren klasztoru znajdował się w pobliżu wewnętrznej linii murów i rozwijającej się zabudowy miejskiej. Franciszkanie otrzymali rozległą parcelę położoną naprzeciwko kościoła Matki Bożej Śnieżnej, na obszarze umożliwiającym wzniesienie kościoła, budynków mieszkalnych, ogrodu i pomieszczeń gospodarczych.

Główne wejście do klasztoru znajduje się obok fasady kościoła św. Franciszka. Prowadzi przez kamienny portal do krużganka, wokół którego skupione są najważniejsze pomieszczenia wspólnoty zakonnej.

Historia

Przybycie franciszkanów do Piranu

Franciszkanie konwentualni osiedlili się w Piranie prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku. Według części opracowań mogli przybyć około 1265 roku, równocześnie z powstaniem wspólnoty franciszkańskiej w pobliskim Koprze, albo pod koniec XIII wieku, bezpośrednio przed rozpoczęciem budowy klasztoru.

Historyk kościelny Paolo Naldini wiązał ich przybycie z działalnością biskupa koperskiego Pietra Manolessa, pochodzącego z weneckiej rodziny patrycjuszowskiej i należącego wcześniej do zakonu franciszkańskiego. Zakonnicy otrzymali parcelę w pobliżu istniejącego już kościoła św. Katarzyny Aleksandryjskiej.

Obecność franciszkanów w Piranie wpisywała się w szerszy rozwój zakonów żebraczych w miastach północnego Adriatyku. Wspólnoty te lokowały swoje klasztory zazwyczaj w pobliżu murów miejskich, na terenach pozostających poza najstarszym centrum administracyjnym i handlowym.

Budowa klasztoru i kościoła

thumb|280px|Kościół św. Franciszka i portal klasztorny

Budowę kościoła i klasztoru rozpoczęto w 1301 roku. Informację tę potwierdza tablica inskrypcyjna umieszczona na fasadzie kościoła, według której kamień węgielny położył pirański podesta Matteo Manolesso.

Zasadnicze prace zakończono w 1318 roku. W tym samym roku Senat Republiki Weneckiej zezwolił na bezcłowy transport 16 tysięcy cegieł przeznaczonych do pokrycia kościoła św. Franciszka, co wskazuje, że budowla znajdowała się w końcowej fazie realizacji.

Pierwotny kompleks miał charakter gotycki. Kościół był budowlą jednonawową z trzema prostokątnie zamkniętymi kaplicami chórowymi, z których środkowa była większa, a dwie boczne miały mniejsze rozmiary.

W średniowieczu przy północnej ścianie nawy zaczęto dobudowywać kolejne kaplice. Z czasem połączono je ze sobą, tworząc rodzaj nawy bocznej otwierającej się ku głównej przestrzeni kościoła arkadami.

W 1320 roku powstało oratorium św. Jana Chrzciciela, pełniące prawdopodobnie również funkcję kapitularza. Jego pozostałości znajdują się w części klasztoru mieszczącej współcześnie pinakotekę i lapidarium.

Rozwój w późnym średniowieczu i renesansie

Klasztor stał się jednym z głównych ośrodków życia religijnego w Piranie. Zakonnicy sprawowali posługę duszpasterską, przyjmowali ofiary i zapisy testamentowe, odprawiali nabożeństwa za zmarłych oraz prowadzili działalność kaznodziejską i edukacyjną.

Znaczenie wspólnoty potwierdzają liczne pirańskie testamenty, w których mieszkańcy przekazywali klasztorowi pieniądze, nieruchomości lub dobra ruchome. Franciszkanie byli obecni w życiu miasta niezależnie od głównej parafii św. Jerzego i działających w Piranie bractw religijnych.

W 1500 roku gwałtowne opady doprowadziły do zalania dolnych pomieszczeń klasztoru i archiwum przechowywanego w zakrystii. Katastrofa mogła spowodować zniszczenie części dokumentacji odnoszącej się do najwcześniejszej historii wspólnoty.

W 1518 roku Vittore Carpaccio namalował dla kościoła obraz Madonna na tronie z Dzieciątkiem i sześcioma świętymi. Dzieło należy do najważniejszych przykładów malarstwa weneckiego związanego z Piranem i było centralnym elementem wyposażenia jednego z ołtarzy.

Wizytacja kościelna z 1579 roku wymieniała w świątyni ołtarz główny św. Franciszka oraz dziewięć ołtarzy bocznych, poświęconych m.in. św. Mikołajowi, św. Antoniemu z Padwy, św. Sebastianowi, św. Andrzejowi i św. Hieronimowi. Kościół posiadał wówczas dzwonnicę, organy i duży krucyfiks.

Przebudowy barokowe

Największe przekształcenia zespołu przeprowadzono od końca XVII do drugiej połowy XVIII wieku. Prace nadały klasztorowi i kościołowi przeważającą część ich obecnego barokowego charakteru.

W 1694 roku przed wejściem do klasztoru wzniesiono monumentalny kamienny portal. Został ozdobiony kolumnami, belkowaniem, inskrypcjami i herbami, a jego forma podkreślała rangę wspólnoty zakonnej w mieście.

thumb|left|280px|Krużganek klasztorny

W pierwszej połowie XVIII wieku zbudowano obecny krużganek. Prace ukończono około 1735 roku, tworząc regularny wewnętrzny dziedziniec otoczony arkadowymi korytarzami.

W 1750 roku na dziedzińcu wzniesiono kamienną studnię lub zbiornik służący do czerpania wody deszczowej. Obiekt stanowi centralny element kompozycji krużganka.

Około 1730 roku przebudowano również kościół. Przekształcono sklepienia, arkady kaplic bocznych, łuk tęczowy i wystrój prezbiterium, a w 1731 roku wykonano barokowy portal prowadzący z krużganka do nawy.

W czwartej dekadzie XVIII wieku zamontowano nowe stalle chórowe, dostosowane do przebudowanego prezbiterium. Kolejną ważną inwestycją było wykonanie w 1787 roku nowego ołtarza głównego.

Okres napoleoński i XIX wiek

Po likwidacji Republiki Weneckiej Piran znalazł się kolejno pod panowaniem austriackim i francuskim. W 1806 roku władze Królestwa Włoch zależnego od Napoleona rozpoczęły likwidację klasztorów franciszkańskich na Istrii.

Zamknięto wówczas klasztory m.in. w Koprze, Poreču, Vodnjanie, Puli i Muggii. Klasztor pirański jako jedyny klasztor franciszkanów konwentualnych na Istrii uniknął likwidacji i przyjął część zakonników oraz wyposażenia z rozwiązanych wspólnot.

Do Piranu przeniesiono wówczas obrazy, księgi, dokumenty, wyposażenie liturgiczne i inne zabytki pochodzące zwłaszcza z klasztoru św. Franciszka w Koprze. W rezultacie klasztorne zbiory nabrały znaczenia wykraczającego poza historię samego Piranu.

W XIX wieku przeprowadzono kolejne remonty kościoła i zabudowań. Dzwonnica otrzymała w 1715 roku obecną wysokość, natomiast jej elewacje oraz fasadę kościoła odnawiano również w kolejnych stuleciach.

Prace przy fasadzie kościoła w XIX wieku prowadzono pod kierunkiem Giovanniego Righettiego, architekta i konserwatora działającego w Trieście oraz miastach austriackiego Pobrzeża. W wyniku restauracji zewnętrzna forma świątyni otrzymała część obecnych cech historyzujących.

XX wiek

Do 1949 roku klasztor należał do włoskiej prowincji weneckiej franciszkanów konwentualnych. Po zmianach granic i przemianach ludnościowych włoscy zakonnicy opuścili Piran, zabierając część cennego wyposażenia kościoła i klasztoru.

Część wywiezionych dzieł została później ujęta w dokumentacji dotyczącej dóbr kultury pochodzących z Kopru, Izoli i Piranu, które pozostały we Włoszech. Problem własności i ewentualnej restytucji niektórych obiektów stał się przedmiotem badań konserwatorskich i historycznych.

W 1954 roku komunistyczne władze Jugosławii znacjonalizowały klasztor. W jego budynkach urządzono zakład lub dom opieki, natomiast część pomieszczeń klasztornych przystosowano do nowych funkcji użytkowych.

Podczas adaptacji zamurowano fragment krużganka przylegający do kościoła. W 1961 roku, na żądanie służb konserwatorskich, późniejsze przegrody usunięto i przywrócono pierwotną komunikację pomiędzy częściami zespołu.

W 1975 roku klasztor został objęty ochroną jako zabytek kultury. W kolejnych latach prowadzono badania architektoniczne i konserwatorskie, w wyniku których odkryto m.in. średniowieczne otwory okienne, biforia, gotyckie nisze i pozostałości dekoracji malarskiej.

W 1982 roku odnowiono krużganek, oczyszczono elementy kamieniarskie i otwarto część dawnych otworów. Badania wykazały, że jego ściany były historycznie pokrywane kolejnymi warstwami pobiały, tynku wapiennego oraz barokowej wyprawy typu marmorino.

Denacjonalizacja i ponowne objęcie przez zakon

W 1992 roku franciszkanie wystąpili o zwrot znacjonalizowanego majątku. Proces denacjonalizacji trwał kilka lat i został zakończony na przełomie XX i XXI wieku.

Po odzyskaniu zabudowań wspólnota zakonna ponownie objęła klasztor. Rozpoczęto prace związane z przywróceniem jego funkcji religijnej, zabezpieczeniem substancji zabytkowej i przystosowaniem części pomieszczeń do działalności kulturalnej oraz muzealnej.

W 2001 roku obchodzono 700-lecie rozpoczęcia budowy klasztoru. Z tej okazji wydano opracowanie zbiorowe Sedem stoletij minoritskega samostana sv. Frančiška Asiškega v Piranu: 1301–2001, poświęcone historii architektury, działalności zakonnej, zbiorom i wyposażeniu zespołu.

W 2004 roku przygotowano szczegółową dokumentację techniczną stanu zabudowań. Stała się ona podstawą dalszych prac konstrukcyjnych i konserwatorskich prowadzonych przez zakon przy współpracy ze słoweńskimi służbami ochrony dziedzictwa.

Architektura

Układ zespołu

Klasztor tworzy zwarty zespół budynków skupionych wokół wewnętrznego dziedzińca. Od strony zachodniej przylega do niego kościół św. Franciszka, natomiast pozostałe skrzydła mieszczą cele zakonne, korytarze, bibliotekę, refektarz, zakrystię, pomieszczenia gospodarcze i przestrzenie muzealne.

thumb|280px|Zabudowania klasztorne

W strukturze zespołu zachowały się elementy gotyckie, renesansowe, barokowe i dziewiętnastowieczne. Kolejne przebudowy nie zatarły całkowicie średniowiecznego układu, który jest rozpoznawalny dzięki badaniom murów, dawnych przejść i otworów architektonicznych.

Najstarsze partie znajdują się w pobliżu kościoła, dawnego kapitularza i byłego kościoła św. Katarzyny. W części murów zachowały się biforia, monolityczne nadproża, gotyckie nisze i fragmenty wcześniejszych dekoracji ściennych.

Portal wejściowy

Monumentalny portal prowadzący do klasztoru powstał w 1694 roku. Znajduje się bezpośrednio obok fasady kościoła i stanowi główne wejście do krużganka.