thumb|Historyczna odbitka platynowa z 1886 r. autorstwa Petera Henry'ego Emersona. Zwracają uwagę miękkie, bogate przejścia w półtonach i charakterystyczna, pełna skala tonalna.
Platynotypia – monochromatyczna, historyczna technika fotograficzna z grupy procesów szlachetnych, w której obraz tworzony jest z wykorzystaniem światłoczułych właściwości soli żelaza oraz soli platyny lub palladu. Technika ta pozwala na uzyskanie odbitek stykowych o wyjątkowej rozpiętości tonalnej, absolutnie matowej powierzchni oraz najwyższej trwałości archiwalnej, ograniczonej jedynie żywotnością samego nośnika papierowegoMalde, Pradip i Ware, Mike. Platinotype: Making Photographs in Platinum and Palladium with the Contemporary Printing-out Process. London: Routledge, 2021. ISBN 978-0367415952..
Historia Zasady działania platynotypii zostały opracowane w 1873 roku przez Williama Willisa. Technika ta zyskała ogromną popularność na przełomie XIX i XX wieku wśród fotografów nurtu piktorializmu, ceniących ją za niezwykłą estetykę i subtelne oddanie detali w światłach i cieniach. Złoty wiek platynotypii zakończył się wraz z wybuchem I wojny światowej, kiedy to platyna stała się surowcem strategicznym, a jej koszty drastycznie wzrosły, zmuszając fotografów do poszukiwania tańszych alternatyw opartych na solach srebraLondon, Barbara, Upton, John i Stone, Jim. Almanach fotografii. Tłum. M. J. Fecć. Gliwice: Helion, 2011. ISBN 978-83-246-3023-3..
Proces i technologia Współczesny proces tworzenia odbitki platynowej (często modyfikowany dodatkiem palladu) opiera się na zjawisku redukcji soli żelaza(III) do żelaza(II) pod wpływem światła UV. Nowoczesne kompendia naukowe wyróżniają głównie proces printing-out (wywoływanie bezpośrednie), który pozwala na wyższą kontrolę nad wilgotnością papieru i precyzyjne sterowanie kontrastem oraz tonalnością obrazu bez konieczności stosowania agresywnych wywoływaczy chemicznych. Odpowiednia organizacja współczesnej pracowni (tzw. ciemni) do platynotypii wymaga ścisłej kontroli wilgotności oraz dostępu do bezpiecznych źródeł naświetlania UVReed, Martin i Jones, Sarah. Setting Up a Personal Darkroom: Historic Photographic Processes. London: Routledge, 2003. ISBN 978-1138431416..
Mieszanie soli platyny i palladu Współczesna praktyka rzadko opiera się na użyciu wyłącznie czystej platyny; znacznie częściej stosuje się mieszanki roztworów soli platyny i palladu. Proporcje tych dwóch metali pozwalają twórcy na precyzyjną kalibrację zarówno odcienia (temperatury barwowej) obrazu, jak i jego krzywej kontrastu. Jak wskazuje Christopher James, czysta platyna generuje obraz o chłodnym, neutralnie czarnym odcieniu i stosunkowo wysokim kontraście, podczas gdy użycie samego palladu daje tony znacznie cieplejsze (wpadające w głębokie brązy) oraz łagodniejsze przejścia w światłachJames, Christopher. The Book of Alternative Photographic Processes. Wyd. 3. Boston: Cengage Learning, 2015, s. 420-425. ISBN 978-1285089317.. Z kolei Dick Arentz w swoich badaniach nad krzywymi densytometrycznymi podkreśla, że odpowiednie zbalansowanie obu substancji pozwala zniwelować ich indywidualne ograniczenia chemiczne – dodatek palladu ułatwia wypłukiwanie resztek soli żelaza z papieru, natomiast domieszka platyny zapobiega nadmiernemu „spłaszczeniu” (odwróceniu, ang. solarization) głębokich cieni, które bywa problematyczne przy pracy z samym pallademArentz, Dick. Platinum and Palladium Printing. Wyd. 2. Oxford: Focal Press, 2004, s. 91-95. ISBN 978-0240806067..
Platynotypia współcześnie Mimo skomplikowania procesu i wysokich kosztów materiałów platynotypia przeżywa współcześnie renesans jako technika alternatywna. W Polsce jednym ze projektów zrealizowanych w całości w tej technice jest monograficzny album Platinum autorstwa Wacława Wantucha. Publikacja ta pokazuje przydatność tego historycznego procesu w nowoczesnej fotografii aktu i portretu, gdzie liczy się najwyższa jakość odwzorowania półtonów ludzkiego ciałaWantuch, Wacław. Platinum. Olszanica: Wydawnictwo Bosz, 2016. ISBN 978-83-7576-286-0..
Przypisy
Kategoria:Techniki fotograficzne Kategoria:Historia fotografii