mały|upright=0.9|prawo|Matka Boża z Góry Karmel i dusze w czyśćcu (fragm., mal. Giambattista Tiepolo). Wiara w pomoc Maryi w uwolnieniu dusz z czyśćca jest silnie zakorzeniona w pobożności szkaplerznej.
Przywilej sobotni (fr. privilège sabbatin, ang. Sabbatine Privilege) – w tradycji katolickiej szczególna obietnica wczesnego wyzwolenia z czyśćca w pierwszą sobotę po śmierci, uzyskiwana dzięki szczególnemu wstawiennictwu Najświętszej Maryi Panny. Przywilej ten miał dotyczyć wiernych, którzy za życia pobożnie nosili szkaplerz karmelitański i spełniali określone warunki. Podstawą tej wiary jest rzekoma „Bulla Sobotnia” (łac. Sacratissimo uti culmine), datowana na 3 marca 1322 r. (lub według niektórych źródeł 1317 r.), przypisywana papieżowi Janowi XXII. Współcześnie dokument ten jest powszechnie uznawany przez historyków Kościoła za apokryficzny.
Tło historyczne mały|lewo|upright=0.9|Rzeźba Matki Bożej z Góry Karmel i Dzieciątka Jezus. Jedna z modlących się dusz czyśćcowych (po lewej) ma założony szkaplerz karmelitański. Początki tradycji przywileju sobotniego są ściśle związane z zakonem karmelitów i obietnicami przekazanymi św. Szymonowi Stockowi. Zgodnie z tradycją, w 1251 r. (lub 1245 r.) ukazała mu się Matka Boża, podając szkaplerz i obiecując, że „ktokolwiek umrze, mając na sobie ten habit, nie zazna ognia piekielnego”.
Kilkadziesiąt lat później papież Jan XXII miał rzekomo otrzymać własną wizję Maryi. Według apokryficznej bulli, Matka Boża poleciła papieżowi zatwierdzenie odpustów dla karmelitów oraz członków bractw szkaplerznych. Ponadto Maryja miała złożyć obietnicę, że w pierwszą sobotę po śmierci (sobota w Kościele jest dniem poświęconym Maryi) osobiście zstąpi do czyśćca, aby uwolnić dusze zmarłych wiernie noszących szkaplerz. Do uzyskania przywileju, zgodnie z bullą, wymagane było spełnienie trzech warunków: Pobożne noszenie szkaplerza za życia aż do śmierci. Zachowanie czystości odpowiedniej do stanu życia. Codzienne odmawianie Małego Oficjum ku czci Najświętszej Maryi Panny (osoby, które nie potrafiły czytać, mogły zachowywać posty kościelne i wstrzymywać się od pokarmów mięsnych w środy i soboty).
Kontrowersje i krytyka bulli mały|lewo|upright=1.1|Matka Boża z Góry Karmel ratująca dusze czyśćcowe w towarzystwie Trójcy Świętej oraz archaniołów Michała i Gabriela (obraz z kręgu Diego Quispe Tito). Informacje o „Bulli Sobotniej” pojawiły się po raz pierwszy w XV wieku w dziele karmelity Balduinusa Leersiusa (zm. 1483) zatytułowanym Collectaneum exemplorum et miraculorum. Historyczność i autentyczność tego dokumentu od samego początku budziła ogromne zastrzeżenia. Styl literacki bulli znacząco różnił się od innych pism Jana XXII, a dokument ten nie figurował w papieskich rejestrach z tego okresu.
Rozpowszechnianie informacji o przywileju napotkało opór. W 1603 r. portugalska inkwizycja potępiła księgę karmelitów wspominającą o przywileju sobotnim, a w 1609 r. wszystkie publikacje na ten temat znalazły się w Portugalii na Indeksie Ksiąg Zakazanych. Spór trafił do Rzymu, gdzie władze kościelne poparły decyzję inkwizytorów.
Autentyczność bulli była zaciekle kwestionowana w XVII wieku m.in. przez bollandystę Daniela Papebrocha i Joannesa Launoya. Współcześnie historycy (m.in. karmelitański badacz Benedykt Zimmerman w 1907 r. czy Joachim Smet) zgadzają się, że bulla jest XV-wiecznym falsyfikatem pochodzącym z Sycylii. Naukowcy przypuszczają, że przywilej sobotni wyewoluował historycznie z głębszego i szerszego teologicznego zrozumienia pierwotnej obietnicy maryjnej danej św. Szymonowi Stockowi.
Oficjalne stanowisko Kościoła Mimo obalenia autentyczności samej bulli, wiara w szczególną pomoc Maryi i przywileje związane ze szkaplerzem uzyskała wsparcie wielu kolejnych papieży. Przywileje szkaplerza potwierdzali m.in.: Klemens VII (w bulli Ex clementis, 1530), Paweł III (1530, 1549), Pius IV (1561), św. Pius V (w bulli Superna dispositione, 1566), a także papieże nowożytni: św. Pius X (1910), Benedykt XV (1916) i Pius XII (1950). Należy jednak podkreślić, że Kościół ma władzę nadawania takich odpustów niezależnie od faktu bezpośredniej obietnicy maryjnej.
20 stycznia 1613 roku Święte Oficjum uregulowało sprawę, wydając dekret zakazujący m.in. malowania obrazów przestawiających Maryję fizycznie zstępującą do czyśćca (jako przedstawienia błędu teologicznego). Zezwolono jednak ojcom karmelitom nauczać, że wierni mogą żywić „pobożną wiarę”, iż Matka Boża poprzez swoje nieustanne wstawiennictwo, miłosierne modlitwy, zasługi i szczególną opiekę, będzie wspierać dusze zmarłych braci i członków bractwa, w szczególności w sobotę, dzień poświęcony Maryi.
Do przywileju sobotniego nawiązuje również duchowość mistyczna. Św. Teresa z Ávili w swojej autobiograficznej Księdze życia (rozdz. 38) wspomina zmarłego brata ze swojego zakonu, który wstąpił prosto do Nieba. Mistyczka opisała w niej swoje zaskoczenie faktem, że ominął on czyściec, co zostało jej wytłumaczone jako owoc wierności regule zakonnej oraz skorzystania z łask i przywilejów (dotyczących kar czyśćcowych) udzielonych zakonowi w bullach papieskich.
Współczesna katecheza mały|prawo|upright=0.9|Barokowa rzeźba z Beniaján (Hiszpania) przedstawiająca Matkę Bożą z Góry Karmel z aniołami i duszami czyśćcowymi. Współcześnie zgromadzenia karmelitańskie unikają w swoich dokumentach katechetycznych promowania przywileju sobotniego z historyczno-dosłownego punktu widzenia. Traktują go raczej jako wyraz niezłomnej nadziei i ugruntowanej wiary w szczególną, modlitewną opiekę Matki Bożej po śmierci niż historycznie wiążącą objawieniami obietnicę. W 2001 roku, na polecenie przełożonych prowincjalnych, o. Patrick McMahon (O.Carm.) i o. Sam Anthony Morello (OCD) przygotowali zaktualizowaną katechezę. O. Morello wyjaśnił, że niezależnie od faktu czy objawienie przywileju było prawdziwe czy nie, wiara w niego stanowi wyraz zaufania, że Maryja wyprosi łaskę ostatecznego wytrwania dla żyjących zgodnie z powołaniem karmelitańskim. Z kolei o. McMahon dodał: „Ludzie mają swobodę w to wierzyć, jeśli chcą, ale nie możemy twierdzić, że Kościół tego naucza”.
O ogromnym duchowym wymiarze szkaplerza przypomina również współczesna polska literatura religijna. W wydanej w 2026 r. książce Nieskalana Szata na brudne życie (z okazji jubileuszu 775-lecia objawienia szkaplerza) paulin o. Marcin Ciechanowski tłumaczy szkaplerz poprzez głęboką symbolikę. Brązowe wełniane sukno to odniesienie do biblijnego Dobrego Pasterza oraz barwa zaschniętej krwi Chrystusa. Samo sakramentalium służy według autora jako "fartuch" przykrywający "brudne" od grzechów ludzkie życie. Wierny zakłada je świadomy swych słabości, po czym Maryja – zgodnie z duchową wizją wymiany szat na Golgocie i apokaliptycznym obrazem wybielenia szat we krwi Baranka – okrywa człowieka swą własną, nieskalaną szatą i otacza macierzyńską obroną przed atakami zła w świecie. W ten sposób to samo nabożeństwo, z którym przez wieki wiązano przywilej sobotni, dzisiaj tłumaczy się przede wszystkim jako codzienny akt ufności w ratującą miłość Bożą i wstawiennictwo Maryi.
Zobacz też Szkaplerz Karmelici bosi Matka Boża Szkaplerzna Przywileje maryjne
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Karmelici