Mikroskoczek pięciopalczasty (Cardiocranius paradoxus) – gatunek ssaka, gryzonia z rodziny skoczkowatych, jedyny współczesny przedstawiciel swego rodzaju. Ma 48 chromosomów. Długość głowy i tułowia od 52 do 68 mm, ogon długości 68–91 mm. Ma szarawe, czerwonobrązowe lub gliniastoszare głowę i tułów, biały brzuch. Wiedzie samotny, nocny tryb życia, 7 miesięcy w roku hibernuje. Zamieszkuje Kazachstan, Tuwę, Chiny, Mongolię. Żyje na pustyniach i półpustyniach. Prawdopodobnie nie zagraża mu wyginięcie.

Genetyka Jak u większości skoczkowatych, mikroskoczek pięciopalczasty posiada diploidalną liczbę chromosomów 48. Liczba fundamentalna wynosi 96.

Budowa thumb|left|Elementy szkieletu czaszkowego Mikroskoczki to najmniejsze skoczkowate. Mikroskoczek pięciopalczasty osiąga długość głowy i tułowia od 52 do 68 mm, czemu towarzyszy ogon długości 68 do 91 mm. Długość ucha wynosi od 7 do 10 mm. Stopa osiąga między 24 a 28 mm. Długość od kłykcia do podstawy czaszki wynosi 17,1 do 18,8 milimetra, szerokość żwaczowa od 15,8 do 18,2 milimetra. Rząd zębów szczęki mierzy od 3,4 do 4 mm. Zwierzę waży pomiędzy 9 a 19 g. Mikroskoczek nie jest więc najmniejszym skoczkowatym, mniejszy od niego jest choćby skoczuszek pustynny, mierzący 40–58 mm długości głowy i tułowia i ważący 7–13 g czy ważący tyle samo skoczuszek blady.

Autorzy opisują szarawe bądź czerwonobrązowe czy gliniastoszare głowę i tułów, rzadziej zaś barwy popiołu bądź brązowej ochry. Biel pojawia się na brzuchu i bokach zwierzęcia.

Mikroskoczki w przeciwieństwie do niektórych innych skoczkowatych, w szczególności skocznika, mają niewielkie, krótkie, tubkowate małżowiny uszne. Również mikroskoczek pięciopalczasty ma krótkie, tubkowate uszy. Z kolei jego bullae auditivae są znacznie poszerzone i silnie wystają spod mózgoczaszki w kierunkach bocznych i tylnym. Badacze wskazują również dużą jamę żwaczową, całkowicie podzieloną na 4 sekcje przez przegrodę. Jest ona dwa razy taka jak jama bębenkowa.

Wzór zębowy skoczkowatych obejmuje w szczęce pojedynczy siekacz, niekiedy pojedynczy przedtrzonowiec i 3 zęby trzonowe. Połówka żuchwy obejmuje pojedynczy siekacz, żadnych kłów ani przedtrzonowców i 3 trzonowce. Górne siekacze są zawsze gładkie. Zwierzę posiada siekacze barwy od przodu pomarańczowożółtej. U mikroskoczka występuje przedtrzonowiec górny, niemniej jest on 2,5 raza mniejszy od trzeciego trzonowca. Trzonowce mają niskie korony i guzkowate powierzchnie, a ich wysokość stanowi trzy piąte ich długości, jeśli nie są zużyte.

U skoczkowatych szyja ogólnie uległa skróceniu, a u mikroskoczków połączyły się nawet kręgi szyjne.

Badacze opisują średniej wielkości wrzecionowatą, grzbietowo-brzusznie spłaszczoną żołądź prącia, podzieloną głębokimi fałdami podłużnymi, grzbietowym i brzusznym, na dwa boczne płaty. Podobnie podzielone prącie cechuje niektóre inne skoczkowate, jak alaktaga duża, u innych płaty nie występują, czego przykładem skocznik długouchy czy skoczuszek blady. Na części brzusznej występuje para skierowanych do przodu sztyletowatych kolców biegnących od środka fałdu brzusznego. Co więcej, powierzchnię płatów pokrywają małe i skierowane do tyłu aciculae, podobnie jak u wielu innych skoczkowatych, jak skoczuszek blady czy alaktaga duża. W środku prącia znajduje się niewielka, dudkowata kość prąciowa, czyli bakulum. Sięga ona tylko jednej czwartej długości żołędzi, a więc więcej niż u skoczuszka bladego czy pustynnego, a mniej niż u skocznika długouchego.

Mikroskoczek ma krótki i gruby ogon, czym odróżnia się od wielu przedstawicieli swojej rodziny o ogonach dłuższych od ciała. Kończy się on bez kępki włosów, dobrze rozwiniętej u części innych skoczkowatych, takich jak wspomniany już skocznik czy też alaktagi. Jest on natomiast wypełniony tłuszczem, podobnie jak u skoczuszka gruboogonowego. Ogon ten gromadzi zapasy energii na zimę, a osiągać może średnicę 8 mm.

Skoczkowate rozwinęły zaawansowany ewolucyjnie sposób poruszania się. Posiadają długie tylne kończyny i stopy umożliwiające dwunożne poruszanie się i wysokie i długie skoki. Przednie kończyny są natomiast krótkie. Zgodnie z polskojęzyczną nazwą gatunkową tylne stopy zwierzęcia kończą się pięcioma palcami. Występują na nich również stożkowate modzele u podstawy palców. Spodnią stronę palców porasta krótki włos tworzący szczoteczki długości 4–5 mm. Są one białe w środku, a szare bądź ciemnobrązowe na zewnątrz. Kości śródstopia nie są zrośnięte, co jest cechą bardziej zaawansowanych ewolucyjnie skoczkowatych.

Systematyka thumb|left|Mikroskoczek pięciopalczasty jest jedynym współczesnym przedstawicielem swego rodzaju, a jego najbliższym krewnym jest rodzaj skoczuszek (na zdjęciu skoczuszek gruboogonowy) Nowy gatunek ssaka opisany został pod obecnie stosowaną nazwą przez Satunina w 1903 roku. Jako miejsce typowe badacz podał Scharogol-Dzhin w Nan-Shan w północno-zachodniej Gansu w Chinach.

Jest to jedyny współcześnie żyjący przedstawiciel rodzaju Cardiocranius, zwanego po polsku mikroskoczkiem. Razem z drugim rodzajem Salpingotus zwanym po polsku skoczuszkiem tworzy on podrodzinę Cardiocraniinae czyli mikroskoczki. Umieszczenie jej w odpowiedniej rodzinie bywało już kwestią problematyczną, ponieważ różni autorzy wyróżniali od jednej do sześciu rodzin skoczkowców. Część z nich optowała za podniesieniem każdej z podrodzin do rangi osobnej rodziny i wtedy należałby mikroskoczek do rodziny obejmującej tylko 2 wspomniane wyżej rodzaje. Inna część natomiast optowała za dużą rodziną skoczkowatych obejmującą także smużki i skoczomyszki. Najczęściej stosowany podział zalicza jednak skoczuszka i mikroskoczka do mniej licznej w gatunki rodziny skoczkowatych, czyniąc mikroskoczki jedną z czterech podrodzin skoczkowatych, obok skoczków, alaktag i skoczników. Pokrewieństwo pomiędzy nimi również nie jest jednoznaczne i było w literaturze przedmiotem różnych ujęć. Wydaje się jednak w każdym razie, że skoczkowate wyewoluowały w Azji Środkowej.

Nie wyróżnia się podgatunków.

Rodzaj mikroskoczek pojawia się w zapisie kopalnym w środkowym miocenie. W podobnym czasie pojawiają się skoczuszki. Linia mikroskoczków oddzieliła się od innych skoczkowatych jeszcze przed zrośnięciem się kości śródstopia.

Tryb życia Stworzenie to wiedzie samotny tryb życia. Zajmuje areał wielkości od 0,6 do 3 ha. Nie utrzymuje bliskich relacji społecznych, które są głównie agonistyczne, jednak zazwyczaj dalekie bez bezpośrednich starć.

Jego aktywność przypada na noc. Zachowuje on aktywność przez czas od 4 do 6 godzin.

Latem zwierzę żyje w norze mającej aż do czterech wejść z jedną komorą lęgową, osiągającą 8 cm średnicy na głębokości od 25 do 35 centymetrów. Nory zimowe mają dwa wejścia i 3–4 komory na głębokości od 30 do 80 cm. Jest to mniej niż w przypadku innych, większych skoczkowatych, potrafiących żyć w norze kilkumetrowej.

Skoczkowate generalnie hibernują, przesypiają większą część roku. Mikroskoczek pięciopalczasty zaczyna sen zimowy we wrześniu, by zbudzić się prawdopodobnie w kwietniu. Tak więc 7 miesięcy w roku mikroskoczek pięciopalczasty przesypia. Niedługo po zbudzeniu skoczkowate przystępują do przedłużenia gatunku.

Cykl życiowy Skoczkowate generalnie żyją dosyć krótko, kilka lat.

Ciężarne samice mikroskoczka pięciopalczastego obserwowano w czerwcu w środkowym Kazachstanie i od lipca do sierpnia w Mongolii; samica rocznie wydaje na świat jeden miot, co nie jest regułą u skoczkowatych. Miot ten liczy od jednego do pięciu młodych ze średnią 3,5. Ciąża skoczkowatych trwa krótko, niemniej w porównaniu z innymi gryzoniami podobnej wielkości samica długo karmi młode mlekiem – prawdopodobnie z uwagi na bardzo trudny, zaawansowany ewolucyjnie sposób poruszania się, przez który młode później samodzielnie przemieszczają się.

Rozmieszczenie geograficzne thumb|left|Mikroskoczek na znaczku pocztowym ZSRR Mikroskoczek pięciopalczasty jest gatunkiem azjatyckim. Zamieszkuje on wschodni Kazachstan na północ od jeziora Bałchasz, północno-zachodnią i środkową Mongolię, północno-zachodnie i północne Chiny, dokładniej zaś północne Gansu, Mongolię Wewnętrzną, północny Region Autonomiczny Sinciang, Region Autonomiczny Ningxia i zachodnie Qinghai (to ostatnie niewymieniane przez IUCN), a także południową Republikę Tuwy i okolice jeziora Uws-nur. W Mongolii zasiedla głównie tereny blisko północnej granicy, dokładniej takie jak Kotlina Wielkich Jezior poprzez Dolinę Jezior, dżungarską, północną, wschodnią, transałtajską i alaszańską pustynię Gobi. Opisywany obszar występowania w Chinach i Mongolii prawdopodobnie jest mniejszy niż rzeczywisty i cały czas podawane są nowe miejsca, gdzie występuje.

Zwierzę żyje na wysokości do 700 m nad poziomem morza.

Ekologia Jak i inne skoczkowate, często zajmujące siedliska suche, półpustynne, mikroskoczek pięciopalczasty jest zwierzęciem pustynnym. Jego siedlisko stanowią pustynie i półpustynie, w tym pustynie kamieniste i piaszczyste w dolnych partiach wzgórz, półpustynie, suche i pustynne stepy, pokryte żwirem równiny. Zamieszkuje obszary porosłe wiechlinowatymi, jak ostnica (szczególnie Stipa orientalis czy Stipa sareptana w środkowym Kazachstanie czy też w Mongolii), karaganą, bylicami Artemisia arenaria, Cleistogenes songorica.

Gatunek ten żywi się ziarnami. Zjada głównie ziarna ostnicy.

Zwierzę wykorzystuje nory innych stworzeń, w tym należących do tej samej rodziny, ale też chomikowatych i suwaków.

Zagrożenia i ochrona IUCN przyznaje mikroskoczkowi pięciopalczastemu status gatunku niedostatecznie rozpoznanego (DD). Co prawda w 1996 organizacja uznała mikroskoczka pięciopalczastego za gatunek narażony na wyginięcie, ale w kolejnej ocenie w 2006 zrewidowała swą klasyfikację, wskazując DD, co podtrzymała w kolejnej ocenie opublikowanej w 2016. IUCN podnosi brak adekwatnych informacji dotyczących gatunku. Podejrzewa jednak, że może on być gatunkiem najmniejszej troski.

Nieznana jest liczebność populacji ani jej trend. Danych brakuje, ale nie wydaje się, by populacja była znacznie pofragmentowana.

Wśród zagrożeń dla gatunku IUCN wymienia susze i ulewne deszcze.

Większość krajów występowania tego gatunku uznaje go za rzadki, mianowicie Kazachstan, Mongolia, Federacja Rosyjska. Chiny jednak traktują go jak gatunek najmniejszej troski. Zwierzę to zamieszkuje tereny chronione, przy czym w Mongolii przypada na nie 13% jego zasięgu. Opinie o rzadkim występowaniu mogą jednak wynikać z trudności w dostrzeżeniu zwierzęcia.

Przypisy 1. Five-toed Pygmy Jerboa, s. 83, w:

3. Thick-Taled Pygmy Jerboa, s. 83–84, w: 4. Heptner's Pygmy Jerboa, s. 84, w: 5. Pallid Pygmy Jerboa, s. 83, w: 8. Long-eared Jerboa, s. 85, w: 9. Great Jerboa, s. 85–86, w: Nazwy polskie za:

Kategoria:Skoczkowate Kategoria:Ssaki Azji Kategoria:Fauna Mongolii Kategoria:Fauna Chińskiej Republiki Ludowej Kategoria:Fauna Kazachstanu Kategoria:Fauna Rosji Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1903 roku