Trzydzieści sześć sytuacji dramatycznych (fr. Les 36 situations dramatiques) – literaturoznawcza klasyfikacja struktur fabularnych stworzona przez francuskiego pisarza i krytyka Georgesa Poltiego w 1895 roku. Polti podjął próbę skategoryzowania każdej możliwej sytuacji dramatycznej, jaka może wystąpić w utworze literackim, sztuce teatralnej lub widowisku.
Swoją analizę oparł na badaniu klasycznych dzieł starożytnejecia, tradycyjnych i współczesnych mu utworów francuskich, a także wybranych autorów zagranicznych. Wprowadzając swoją klasyfikację, Polti nawiązał do wcześniejszych prac włoskiego dramaturga Carla Gozziego, który jako pierwszy wysunął tezę o istnieniu dokładnie 36 motywów tragicznych.
Historia publikacji Koncepcja została opublikowana w formie książkowej pod tym samym tytułem w 1895 roku i zawierała rozbudowane opisy oraz przykłady dla każdej z wyróżnionych struktur. W 1916 roku ukazało się jej najpopularniejsze tłumaczenie na język angielski (The Thirty-Six Dramatic Situations) w przekładzie Lucile Ray, które stało się szeroko wykorzystywanym podręcznikiem i inspiracją dla dramaturgów, pisarzy oraz scenarzystów.
36 sytuacji dramatycznych Każda sytuacja wyróżniona przez Poltiego zawiera zestaw niezbędnych elementów fabularnych (funkcji postaci lub sił), krótki opis relacji między nimi oraz konkretne, zweryfikowane źródłowo przykłady.
Błaganie (fr. Supplication) Elementy: prześladowca; błagający; władza/autorytet, którego decyzja jest niepewna. Opis: Błagający zwraca się do osoby u władzy o ratunek przed prześladowcą. Autorytet może być osobną postacią lub jedynie atrybutem samego prześladowcy (np. trzymaną w jego ręku bronią). Przykłady z analizy Poltiego: Tragedia Błagalnice Ajschylosa. Postać Antygony ubiegającej się u Kreona o prawo do pochówku brata. Biblijna opowieść o wstawiennictwie Esterze przed królem Ahaswerusem. Ratunek (fr. Sauvetage) Elementy: nieszczęśnik; grożący; wybawca. Opis: Nieszczęśnik wywołuje konflikt lub popełnia błąd, a grożący zamierza wymierzyć mu karę. W kluczowym momencie pojawia się wybawca, który ratuje nieszczęśnika przed zgubą. Przykłady z analizy Poltiego: Uratowanie Ifigenii w tragedii Ifigenia w Taurydzie Eurypidesa. Mit o uwolnieniu uwiązanej do skały Andromedy przez Perseusza. Interwencja w obronie skazańca w dramacie Ruy Blas Victora Hugo. Zbrodnia ścigana przez zemstę (fr. Le crime poursuivi par la vengeance) Elementy: przestępca; mściciel. Opis: Przestępca popełnia zbrodnię, która unika oficjalnego wymiaru sprawiedliwości. Mściciel bierze prawo w swoje ręce i dąży do ukarania złoczyńcy. Przykłady z analizy Poltiego: Powieść Hrabia Monte Christo Aleksandra Dumasa. Tragedia Medea Eurypidesa (odwet na Jazonie). Klasyczne greckie mity o pościgu za mordercami przez duchy zmarłych. Zemsta w rodzinie (fr. Vengeance prise d'un proche sur un proche) Elementy: winny krewny; mszczący się krewny; pamięć o ofierze (spokrewnionej z obojgiem). Opis: Dwie strony – winny i mszczący się krewny – wchodzą w otwarty konflikt z powodu krzywdy wyrządzonej wspólnej ofierze, która była bliska obu tym podmiotom. Przykłady z analizy Poltiego: Tragedia Hamlet Williama Szekspira (zemsta księcia na stryju Klaudiuszu). Starożytna trylogia tragiczna Oresteja Ajschylosa (zemsta Orestesa na matce). Mit o Elektrze i jej udziale w odwecie na rodzonej matce Klitajmestrze. Pościg (fr. La traque) Elementy: kara; uciekinier. Opis: Uciekinier ucieka przed wymiarem sprawiedliwości lub karą za czyn, który często wynika z nieporozumienia lub tragicznego zbiegu okoliczności. Przykłady z analizy Poltiego: Ucieczka Jeana Valjeana przed inspektorem Javertem w Nędznikach Victora Hugo. Mit o ucieczce Orestesa ściganego przez Erynie po matkobójstwie. Biblijna opowieść o Kainie uciekającym po zabójstwie brata Abla. Katastrofa (fr. Le désastre) Elementy: pokonana władza; zwycięski wróg lub posłaniec. Opis: Potężna dotąd władza (władca, imperium) upada ze swojej pozycji po militarnej lub politycznej przegranej ze zwycięskim wrogiem, bądź dowiaduje się o ostatecznej klęsce z relacji posłańca. Przykłady z analizy Poltiego: Upadek Troi opisany w tragedii Trojanki Eurypidesa. Tragedia wojenna Persowie Ajschylosa (klęska wojsk Kserksesa). Tragedia Agamemnon Ajschylosa. Ofiara okrucieństwa lub nieszczęścia (fr. Tomber proie de la cruauté ou du malheur) Elementy: nieszczęśnik; pan lub nieszczęście. Opis: Niewinny nieszczęśnik cierpi z powodu niesprawiedliwego losu, chorób, fatum lub bezpośrednio z rąk swojego okrutnego pana. Przykłady z analizy Poltiego: Biblijna Księga Hioba wystawionego na próby cierpienia. Katusze Prometeusza przykutego do kaukaskiej skały w tragediach greckich. Dramat Wacława Juliusza Słowackiego (wskazywany w kontekście tradycji męczeństwa i tyranii). Bunt (fr. La révolte) Elementy: tyran; spiskowiec. Opis: Przeciwko despocie reprezentującemu okrutną, autorytarną władzę zawiązuje się tajny pakt lub otwarte powstanie pod wodzą spiskowca. Przykłady z analizy Poltiego: Zamach na dyktatora w tragedii Juliusz Cezar Szekspira. Klasyczna tragedia historyczna Wilhelm Tell Friedricha Schillera. Tragedia Cenci Percy'ego Bysshe Shelleya (bunt przeciwko tyrańskiemu ojcu). Śmiałe przedsiwzięcie (fr. L'audacieuse entreprise) Elementy: odważny przywódca; przedmiot pożądania; przeciwnik. Opis: Odważny przywódca podejmuje niebezpieczną misję z zamiarem odebrania cennego przedmiotu potężnemu przeciwnikowi, pokonując go sprytem lub siłą. Przykłady z analizy Poltiego: Wyprawa Jazona i Argonautów po złote runo do Kolchidy. Średniowieczny epos rycerski o poszukiwaniu Świętego Graala (*Queste del Saint Graal*). Wojna trojańska opisana w Iliadzie Homera (wyprawa po odzyskanie Heleny). Uprowadzenie (fr. L'enlèvement) Elementy: porywacz; porwany; opiekun. Opis: Porywacz bezprawnie odbiera porwanego jego prawowitemu opiekunowi lub obrońcy. Przykłady z analizy Poltiego: Porwanie Heleny przez trojańskiego księcia Parysa. Uprowadzenie Prozerpiny do podziemi przez władcę zmarłych Hadesa. Porwanie w starogreckim dramacie Siedmiu przeciw Tebom Eurypidesa. Zagadka (L'Énigme / The enigma) Elementy: problem (zagadka); pytający; poszukiwacz. Opis: Pytający stawia przed poszukiwaczem trudne zadanie lub łamigłówkę, której rozwiązanie zbliża go do realizacji celów. Podbój (Conquérir / Obtaining) Elementy: petent i odmawiający przeciwnik lub arbiter i zwaśnione strony. Opis: Petent stara się zdobyć przedmiot będący w posiadaniu odmawiającego przeciwnika, bądź też sprawę o własność rozstrzyga sędzia. Nienawiść między krewnymi (La Haine des proches / Enmity of kin) Elementy: złośliwy krewny; nienawidzony lub odwzajemniający nienawiść krewny. Opis: Członkowie tej samej rodziny jawnie lub skrycie spiskują przeciwko sobie z powodu zakorzenionej wrogości. Rywalizacja między krewnymi (Rivalité entre proches / Rivalry of kin) Elementy: wybrany krewny; odrzucony krewny; obiekt rywalizacji. Opis: Obiekt westchnień lub nagroda zostaje przyznana jednemu krewnemu kosztem drugiego, co rodzi konflikt. Mordercza zdrada małżeńska (L'Adultère meurtrier / Murderous adultery) Elementy: dwoje kochanków; zdradzany małżonek. Opis: Kochankowie zawiązują spisek, aby pozbawić życia zdradzanego współmałżonka i móc być razem. Szaleństwo (La Folie / Madness) Elementy: szaleniec; ofiara. Opis: Postać traci zmysły i pod wpływem obłędu dopuszcza się krzywdy na niewinnej ofierze. Fatalna nieostrożność (L'Imprudence fatale / Fatal imprudence) Elementy: nieostrożny; ofiara lub utracony obiekt. Opis: Przez swoje zaniedbanie, lekkomyślność lub brak wiedzy bohater traci cenny przedmiot lub sprowadza nieszczęście na ofiarę. Mimowolne zbrodnie miłosne (L'Inceste involontaire / Involuntary crimes of love) Elementy: kochanek; ukochana; ten, który wyjawia prawdę. Opis: Zakochani nieświadomie łamią tabu społeczne lub religijne (np. kazirodztwo), a prawda zostaje przed nimi dramatycznie odkryta. Zabójstwo niepoznanego krewnego (Tuer un proche sans le savoir / Slaying of kin unrecognized) Elementy: zabójca; niepoznana ofiara. Opis: Bohater zabija osobę, nie wiedząc, że w rzeczywistości jest ona członkiem jego najbliższej rodziny. Poświęcenie dla ideału (Se sacrifier à l'idéal / Self-sacrifice for an ideal) Elementy: bohater; ideał; wierzyciel lub osoba/rzecz poświęcana. Opis: Bohater oddaje życie, wolność lub cenną rzecz w imię wyższych wartości, idei bądź wyznawanego systemu. Poświęcenie dla rodziny (Se sacrifier aux proches / Self-sacrifice for kin) Elementy: bohater; krewny; wierzyciel lub osoba/rzecz poświęcana. Opis: Bohater rezygnuje ze swojego szczęścia lub dóbr, aby uratować lub zabezpieczyć byt członka rodziny. Wszystko poświęcone dla pasji (Tout sacrifier à la passion / All sacrificed for passion) Elementy: pasjonat; obiekt zgubnej namiętności; osoba/rzecz poświęcana. Opis: Bohater pod wpływem destrukcyjnej pasji niszczy swoje dotychczasowe życie i relacje, po czym ostatecznie traci też cel swojej pasji. Konieczność poświęcenia ukochanych (Le Devoir de sacrifier les proches / Necessity of sacrificing loved ones) Elementy: bohater; ukochana ofiara; wyższa konieczność poświęcenia. Opis: Obowiązek, siła wyższa lub fatum zmuszają bohatera do skrzywdzenia lub uśmiercenia osoby, którą głęboko kocha. Rywalizacja silniejszego że słabszym (La Rivalité d'un supérieur et d'un inférieur / Rivalry of superior vs. inferior) Elementy: silniejszy rywal; słabszy rywal; obiekt rywalizacji. Opis: Teoretycznie słabszy lub stojący na gorszej pozycji rywal pokonuje potężniejszego przeciwnika i zdobywa nagrodę. Zdrada małżeńska (L'Adultère / Adultery) Elementy: dwoje kochanków; oszukany małżonek. Opis: Niewierni partnerzy knują i działają potajemnie za plecami oszukanego współmałżonka. Zakazana miłość (Les Crimes de l'amour / Crimes of love) Elementy: kochanek; ukochana. Opis: Dwoje ludzi nawiązuje relację romantyczną, w pełni świadomie łamiąc obowiązujące normy prawne, społeczne lub kulturowe. Odkrycie hańby ukochanej osoby (Découvrir le déshonneur d'un proche / Discovery of the dishonour of a loved one) Elementy: odkrywca; winowajca. Opis: Bohater dowiaduje się o haniebnym czynie, zbrodni lub kompromitującym sekrecie skrywanym przez bliską mu osobę. Przeszkody na drodze do miłości (Les Obstacles à l'amour / Obstacles to love) Elementy: dwoje zakochanych; przeszkoda. Opis: Para zakochanych musi wspólnie stawić czoła zewnętrznym przeciwnościom losu lub sprzeciwowi otoczenia stojącemu na drodze do ich szczęścia. Przykład: Romeo i Julia. Miłość do wroga (Aimer l'ennemi / An enemy loved) Elementy: kochanek; ukochany wróg; nienawidzący. Opis: Sprzymierzone ze sobą postacie (kochanek i nienawidzący) mają skrajnie odmienne podejście do osoby będącej ich wspólnym wrogiem. Ambicja (L'Ambition / Ambition) Elementy: osoba ambitna; pożądana rzecz/władza; przeciwnik. Opis: Żądny sukcesu lub władzy bohater dąży do celu, napotykając silny opór ze strony rywala. Przykład: Makbet. Walka z Bogiem (Lutter contre Dieu / Conflict with a god) Elementy: śmiertelnik; nieśmiertelny. Opis: Człowiek wchodzi w otwarty, tragiczny konflikt z bóstwem lub istotą wyższą. Błędna zazdrość (La Jalousie erronée / Mistaken jealousy) Elementy: zazdrośnik; obiekt zazdrości; domniemany wspólnik; autor pomyłki (lub jej przyczyna). Opis: Zazdrośnik daje się zwieść pozorom lub intrydze, staje się zazdrosny o ukochaną osobę i wchodzi w konflikt z rzekomym wspólnikiem. Błędny osąd (L'Erreur judiciaire / Erroneous judgment) Elementy: błądzący; ofiara pomyłki; autor/przyczyna pomyłki; rzeczywisty winowajca. Opis: Osoba podejmująca decyzję ulega manipulacji lub pomyłce i wydaje niesprawiedliwy wyrok na niewinną ofiarę, zamiast ukarać prawdziwego sprawcę. Wyrzuty sumienia (Le Remords / Remorse) Elementy: winowajca; ofiara (lub popełniony grzech); dociekliwy pytający.