Barykady (, także znane jako czas barykad, ) – demonstracje i blokady trwające w styczniu 1991 roku głównie w Rydze, stolicy Łotwy, w trakcie rozpadu ZSRR. Nazwa wydarzenia pochodzi od budowanych i bronionych przez mieszkańców Łotwy barykad. Kryzys trwał od 13 stycznia do 27 stycznia. Łotwa, która 4 maja 1990 roku ogłosiła odzyskanie niepodległości od Związku Radzieckiego, przewidywała, że Związek Radziecki może podjąć próbę odzyskania kontroli nad krajem siłą.
Po atakach radzieckiego OMON-u w Rydze na początku stycznia, rząd łotewski wezwał ludność do budowy barykad w celu ochrony potencjalnych celów, głównie w Rydze i pobliskiej Ulbroce, a także w Kuldydze i Lipawie. W następnych atakach zginęło sześć osób, a kilka kolejnych zostało rannych w strzelaninach lub pobitych przez OMON. Większość ofiar została postrzelona podczas radzieckiego ataku na łotewskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych 20 stycznia, a kolejna osoba zginęła w wypadku budowlanym podczas wzmacniania barykad. Łotewskie barykady były używane także w czasie puczu Janajewa w sierpniu 1991 roku. Od stycznia 1996 roku ponad 30 tysięcy osób otrzymało za udział w tych wydarzeniach lub wspieranie ich.
W rezultacie wystąpień Łotwa obroniła swoje instytucje państwowe i utrzymała status faktycznej łotewskiej i radzieckiej dwuwładzy w kraju aż do puczu Janajewa w sierpniu 1991 roku, w czasie którego uzyskała pełną niepodległość, dołączając 17 września 1991 roku do Organizacji Narodów Zjednoczonych. Tło Podczas II wojny światowej Łotwa była dwukrotnie okupowana przez ZSRR: w okresie 1940–1941 oraz od lipca 1944 roku. W 1985 roku Michaił Gorbaczow wprowadził politykę głasnosti i pieriestrojki. Jedną z niezamierzonych dla władz radzieckich konsekwencji liberalizacji było uwolnienie tłumionych przez dekady nastrojów narodowych w republikach Związku Radzieckiego. W tym czasie na Łotwie w ramach śpiewającej rewolucji odrodził się ruch niepodległościowy. Zwolennicy niepodległości – , Łotewska Partia Zielonych i – wygrali wybory do , które odbyły się 18 marca 1990 roku. Stronnictwa proniepodległościowe utworzyły frakcję Frontu Ludowego Łotwy, natomiast proradzieckie Równouprawnienie znalazło się w opozycji.
4 maja 1990 roku Rada Najwyższa, która później stała się , przywrócenie niepodległości Łotwy i rozpoczęła proces odłączenia się od Związku Radzieckiego. ZSRR nie uznał tych działań i określił je jako sprzeczne z radziecką konstytucją związkową, jak i konstytucją Łotewskiej SRR. W konsekwencji narastało napięcie w stosunkach między Łotwą a Związkiem Radzieckim oraz między ruchem niepodległościowym a siłami proradzieckimi, do których należały Międzynarodowy Front Pracujących Łotewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (Interfront) i Komunistyczna Partia Łotwy wraz z jej Wszechłotewskim Komitetem Ocalenia Narodowego.
2 grudnia 1988 roku, na mocy rozkazu nr 206 Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR utworzono , liczący 150 osób (w tym 20 oficerów). Po ogłoszeniu niepodległości, minister spraw wewnętrznych Łotwy, mianowany przez Front Ludowy, , próbował wziąć OMON pod swoje bezpośrednie dowództwo, inicjując czystkę w jej szeregach ze względu na niełotewskie pochodzenie etniczne. Dowódca jednostki, podpułkownik milicji Edgars Lymar, odmówił posłuszeństwa Vaznisowi i za pośrednictwem centralnej gazety „” oświadczył, że będzie wykonywał wyłącznie rozkazy zgodne z Konstytucją ZSRR i Konstytucją Łotewskiej SRR. W odpowiedzi Vaznis wstrzymał wypłacanie bojownikom OMON-u wynagrodzeń, amunicji i paliwa, a Rada Ministrów Łotwy zażądała od Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR rozwiązania jednostki. Doprowadziło to do sytuacji, w której ryski OMON pozostawał poza kontrolą władz łotewskich i pozostawał lojalny wobec władz w Moskwie. Wydarzenia thumb|Łotewski milicjant ochraniający barykady, styczeń 1991 roku 2 stycznia 1991 roku, na wniosek Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Łotwy i na podstawie rozkazu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych ZSRR, ryski OMON przejął kontrolę nad , w którym mieściło się Wydawnictwo Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Łotwy, publikujące wszystkie czasopisma. Jego nacjonalizacja została wcześniej ogłoszona przez rząd łotewski. Pomimo działań OMON-u, publikacja większości czasopism odbywała się bez zakłóceń i nikt nie ingerował w ich treść. Zawieszono jedynie produkcję wydawnictw Frontu Ludowego.
13 stycznia w Rydze odbył się wiec Frontu Ludowego, mający na celu poparcie Rady Najwyższej i Rady Ministrów, a także protest przeciwko radzieckim działaniom zbrojnym na sąsiedniej Litwie, do których doszło między 11 a 13 stycznia i w których zginęło kilkanaście osób. W kilkugodzinnych demonstracjach uczestniczyło około pół miliona osób. Tego wieczoru wokół strategicznych punktów w Rydze i kilku innych łotewskich miastach zaczęto wznosić barykady, podobnie jak wcześniej w Wilnie.
Do budowy barykad w Rydze wykorzystano ciężki sprzęt, ciężarówki i dźwigi samojezdne, przydzielone przez łotewskich kierowników przedsiębiorstw. Betonowe bloki i konstrukcje metalowe przetransportowano z magazynów wydziału budowlanego na ulice miasta. Obrońcy barykad również przybyli w sposób zorganizowany, za zgodą przełożonych, ale dobrowolnie. Oprócz oddolnych działań obywateli, żywność dla obrońców dostarczały zakłady gastronomiczne, które zapewniały ciepłe posiłki i zakładały kuchnie polowe.
16 stycznia OMON rozpoczął usuwanie barykady złożonej z ciężarówek KamAZ na moście nad , łączącym bazę jednostki z centrum miasta. Podczas starcia kula wystrzelona przez funkcjonariusza OMON-u zabiła , kierowcę Ministerstwa Transportu, który znajdował się w przejeżdżającym samochodzie.
Następnego dnia, 17 stycznia, łotewski minister spraw wewnętrznych Aloizs Vaznis wydał rozkaz zezwalający funkcjonariuszom milicji na używanie broni palnej podczas ochrony budynków oraz w przypadku zbliżania się funkcjonariuszy OMON-u do obiektów Ministerstwa Spraw Wewnętrznych Łotwy na odległość mniejszą niż 50 metrów. O rozkazie ministra funkcjonariusze ryskiego OMON-u dowiedzieli się z Moskwy. thumb|Pogrzeb , 20 stycznia 1991 roku 19 stycznia w czasie pogrzebu Robertsa Mūrnieksa doszło do demonstracji patriotycznej, podczas której skandowano hasła antyradzieckie.
20 stycznia Rygę odwiedził marszałek polskiego Senatu Andrzej Stelmachowski, który spotkał się z przewodniczącym łotewskiej Rady Najwyższej Anatolijsem Gorbunovsem. Tego samego dnia funkcjonariusze OMON-u zaatakowali siedzibę łotewskiego MSW. W ataku zginęło dwóch milicjantów, i , dwóch pracowników telewizji, i oraz uczeń .
Wieczorem 21 stycznia podczas wzmacniania barykad w pobliżu budynku łotewskiego parlamentu doszło do wypadku, w którym zgnieciony blokiem żelbetowym został , ponosząc śmierć na miejscu.
25 stycznia miał miejsce dzień żałoby i pogrzeb ofiar ataku z 20 stycznia. Po tym zdarzeniu sytuacja na Łotwie zaczęła się stabilizować. Skutki 3 marca 1991 roku w 73,7% głosujących mieszkańców Łotwy opowiedziało się za niepodległością republiki. W czasie puczu w Moskwie w sierpniu 1991 roku, w Rydze powstały kolejne barykady, między innymi przed budynkiem Rady Najwyższej. W trakcie sierpniowych barykad zginęło dwóch kierowców: , zastrzelony przez ryski OMON 19 sierpnia oraz , który zginął następnego dnia rano w zderzeniu z radzieckim transporterem opancerzonym na . Wskutek nieudanego zamachu stanu 6 września 1991 roku doszło do uznania niepodległości Łotwy przez władze w Moskwie, a 17 września 1991 roku Łotwa dołączyła do Organizacji Narodów Zjednoczonych. Upamiętnienie Od stycznia 1996 roku ponad 30 tysięcy osób otrzymało za udział w protestach lub wspieranie ich. W 1997 roku władze łotewskie ustanowiły 20 stycznia świętem państwowym jako Dzień Pamięci Obrońców Barykad. 20 stycznia 2025 roku Ambasada RP w Rydze upamiętniła obrońców barykad pod Pomnikiem Wolności.
W 2003 roku w Rydze otwarto Muzeum Barykad Łotewskich 1991 roku (, mieszczące się przy Krāmu iela 3. W 2022 roku premierę miał łotewsko-litewsko-polski pełnometrażowy dramat „Styczeń” opowiadający o wydarzeniach stycznia 1991 roku na Litwie i Łotwie.
Przypisy
Kategoria:Rozpad ZSRR Kategoria:1991 w ZSRR Kategoria:Protesty Kategoria:Polityka Łotwy Kategoria:Historia Rygi