Mesembryanthemum tortuosum L. – gatunek roślin z rodzaju przypołudnik należącego do rodziny pryszczyrnicowatych. Występuje endemicznie w Południowej Afryce. Zawiera liczne związki alkaloidowe. Jest jedną z najstarszych znanych roślin leczniczych i psychoaktywnych w tym regionie świata.
Zasięg geograficzny Mesembryanthemum tortuosum jest gatunkiem endemicznym dla Republiki Południowej Afryki i występuje w Prowincji Przylądkowej Zachodniej, Wschodniej i Północnej. Jest szczególnie liczny w regionach suchych, w tym w Małym, Wielkim i Górnym Karru, w Namaqualand i , ale rośnie również w bardziej wilgotnych częściach Prowincji Przylądkowej Zachodniej.
Całkowity zasięg geograficzny gatunku szacowany jest na 128 760 km2.
Morfologia thumb|left|Mesembryanthemum tortuosum Pokrój Niewielka wieloletnia krzewinka o pędach od płożących po wzniesione, często wspinająca się na sąsiadujące krzewy lub zwisająca. Z wiekiem jej smukłe pędy stają się grube i słabo zdrewniałe, a roślina okazała. Osiąga 30 cm wysokości.
Korzeń Roślina ma wiązkowy system korzeniowy.
Liście Dachówkowato zachodzące na siebie liście, z 3–5 prostymi nerwami, osiągają długość 4 cm. Blaszki są równowąskolancetowate do jajowatych, spłaszczone, o wierzchołkach wygiętych do wewnątrz, z dużymi lecz dość płaskimi idioblastami widocznymi na powierzchni. Wyschnięte liście pozostają na roślinie w postaci „szkieletu” utworzonego przez zdrewniałe wiązki przewodzące. Liście pozbawione są powiększonych komórek centralnego miękiszu wodnego.
Kwiaty Prawie siedzące kwiaty, o średnicy 2–4 cm, zebrane są po kilka w wierzchotkę lub rzadziej wyrastają pojedynczo. Kielich ma cztery lub pięć działek. Płatki korony są białe do bladożółtych, bladołososiowych lub bladoróżowych, mają szerokość około 1 mm i są ostro zakończone. Według niektórych autorów w kwiecie nie występują płatki korony okwiatu lecz płatkowate prątniczki. Są one zrośnięte u nasady z działkami kielicha w krótką rurkę. Nitkowate prątniczki nie są szczególnie liczne. Znamię słupka jest tępo zakończone i ma długość poniżej 2 mm. Miodniki są muszlowate.
Owoce Cztero- lub pięciokomorowe torebki mają średnicę 10–15 mm i otwierają się higrochastycznie. Nasiona są nerkowate, mają średnicę 1,5–2 mm i są czarne lub brązowe. Komórki łupiny są wypukłe i ułożone w koncentryczne rzędy.
Gatunki podobne Różni się od innych gatunków w ramach rodzaju dachówkowato ułożonymi liśćmi o wierzchołkach zagiętych do wewnątrz.
Biologia i ekologia thumb|Mesembryanthemum tortuosum Rozwój Rośliny tego gatunku kwitną od sierpnia do czerwca. Kwiaty zapylane są przez owady. Rozsiewanie nasion odbywa się podczas opadów deszczu, ponieważ owoce otwierają się pod wpływem wilgoci.
Siedlisko Rośliny te preferują skaliste siedliska śródlądowe pochodzenia kwarcytowego. Występują na obszarach półpustynnych, pod krzewami lub na otwartej przestrzeni.
Cechy fitochemiczne Roślina zawiera liczne związki alkaloidowe. Alkaloidy te dzieli się na cztery główne klasy strukturalne: grupa mesembryny – najliczniejsza, obejmująca około 15 alkaloidów zawierających szkielet 3a-arylo-cis-oktahydroindolu, w tym , , oraz , które są odpowiedzialne za właściwości psychoaktywne rośliny, grupa sceletium A4, grupa , o budowie podobnej do alkaloidu sceletium A4, grupa joubertiaminy (, dehydrojoubertiamina, dihydrojoubertiamina), wyraźnie odrębna od alkaloidów typu mesembryny.
Ponadto z rośliny wyizolowano hordeninę, strukturalnie niepowiązaną z pozostałymi, oraz , o nietypowej, klatkowej strukturze pierścieniowej.
Profil alkaloidowy ulega istotnym przeobrażeniom podczas fermentacji (tradycyjnego sposobu traktowania rośliny). Badania Chena i Viljoena (2019) z wykorzystaniem zwalidowanej metody UPLC-MS wykazały wzrost stężenia mesembryny po fermentacji (z poziomu ND–1,6 μg/mL do 7,4–20,8 μg/mL). Stężenia mesembrenolu i mesembranolu zmieniły się nieznacznie, natomiast poziom mesembrenonu uległ obniżeniu.
W innych badaniach (Karoleva i inni, 2024) zauważono, że podczas fermentacji z udziałem bakterii i grzybów zachodzą reakcje redukcji, oksydacji i usuwania grupy metoksylowej, prowadzące do zmian proporcji poszczególnych alkaloidów. Odnotowano wzrost mesembryny, mesembrenolu i mesembranolu oraz spadek mesembrenonu. W przypadku fermentacji sterylnej profil alkaloidów nie zmieniał się istotnie, aczkolwiek zauważono spadek poziomu alkaloidów, prawdopodobnie na skutek degradacji chemicznej.
Interakcje międzygatunkowe Rośliny te są atakowane przez rdzę z gatunku .
Systematyka thumb|Lektotyp gatunku Pozycja systematyczna Według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016 roku) rodzaj Mesembryanthemum zaliczany jest do podrodziny Mesembryanthemoideae w ramach rodziny pryszczyrnicowatych Aizoaceae.
Według zaproponowanego w 2013 roku podziału rodzaju Mesembryanthemum gatunek stanowi typ nomenklatoryczny sekcji Planifolia Haw., obejmującej 8 gatunków.
Typ nomenklatoryczny Lektotyp gatunku wskazała niemiecka botaniczka Maike Gerbaulet w rewizji rodzaju Sceletium opublikowanej w tomie 118 czasopisma Botanische Jahrbücher für Systematik, Pflanzengeschichte und Pflanzengeographie. Jest nim ilustracja botaniczna opublikowana w 1732 roku w pracy niemieckiego botanika Johanna Dilleniusa Hortus Elthamensis (Hort. Eltham. 2: 233, t. 181, f. 222).
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od starogreckich słów μεσημβρια (mesembria – południe) i άνθεμον (anthemon – kwiat), odnosząc się do otwierania się kwiatów w pełnym słońcu. Według innych źródeł nazwa rodzaju pochodzi od greckich słów μες (mes – środek), έμβρυο (embryo – zarodek) i anthemon, a odnosi się do centralnie i kolumnowo ułożonego zalążka. Epitet gatunkowy pochodzi od łacińskiego słowa tortus (skręcony, krzywy) i oznacza „o skomplikowanym, krętym wzroście łodygi”.
Nazwy zwyczajowe W Afryce Południowej roślinę nazywa się kanna, kon lub kannabos. Od nazwy rośliny pochodzi nazwa regionu Kannaland. W języku afrikaans nazywana jest zwyczajowo „kougoed”, co w dosłownym tłumaczeniu oznacza „coś do żucia”.
Synonimy nomenklatoryczne Phyllobolus tortuosus (L.) Bittrich Sceletium tortuosum (L.) N.E.Br.
Synonimy taksonomiczne Mesembryanthemum aridum Moench Mesembryanthemum concavum Haw. Sceletium boreale L.Bolus Sceletium compactum L.Bolus Sceletium concavum (Haw.) Schwantes Sceletium framesii L.Bolus Sceletium gracile L.Bolus Sceletium joubertii L.Bolus Sceletium namaquense L.Bolus Sceletium ovatum L.Bolus Sceletium tugwelliae L.Bolus
Zagrożenie i ochrona Mesembryanthemum tortuosum znany jest z ponad 50 populacji, a rzeczywisty obszar zasiedlenia szacuje się na 516 km2. Uznawany jest za gatunek pospolity i szeroko rozpowszechniony. Ocenia się jednak, że jego liczebność powoli spada na skutek zbiorów do celów leczniczych. Niemniej liczne populacje występują na obszarach chronionych. Na Czerwonej Liście Roślin Południowej Afryki został ujęty jako gatunek najmniejszej troski.
Roślina lecznicza i używkowa Zastosowania tradycyjne Mesembryanthemum tortuosum jest od wielu wieków używana przez ludy Khoikhoi i San do zwiększania wytrzymałości podczas wypraw łowieckich, jako środek poprawiający nastrój i relaksujący, a także do radzenia sobie ze stresem wynikającym z trudnego środowiska. Jest to jedna z najstarszych znanych roślin leczniczych w Afryce Południowej, a jej pierwsze udokumentowanie nastąpiło w 1685 roku dzięki , jednemu z pierwszych gubernatorów kolonii holenderskiej w Południowej Afryce, który zauważył, że roślina poprawia nastrój osób, które ją stosowały. Nalewki przygotowywane z tej rośliny były popularne wśród kolonizatorów Przylądka Dobrej Nadziei. Tradycyjnie M. tortuosum jest używana głównie do żucia, a także jako wywar, w celu wywołania słabych efektów narkotycznych, odurzających i psychoaktywnych, często jako forma rekreacji. Tradycyjny środek przygotowywany z tej rośliny i stosowany jako środek pobudzający nazywa się, podobnie jak cała roślina, „kougoed”. Cała roślina, łącznie z korzeniami, jest rozcierana na proszek za pomocą kamieni. Tak przygotowany surowiec roślinny jest następnie pozostawiany do fermentacji, po której jest rozkładany na słońcu do wyschnięcia, po czym jest gotowy do żucia, palenia lub sproszkowania i inhalacji. Czasami roślina bywa stosowana w połączeniu z konopiami indyjskimi w celu wzmocnienia ich działania odurzającego.
Mesembryanthemum tortuosum jest tradycyjnie stosowany w leczeniu bólu zębów i brzucha, zaparć, wzdęć, bezsenności, schorzeń pediatrycznych, gorączki, nowotworów złośliwych, gruźlicy i AIDS, jako środek tłumiący głód i pragnienie, wspomagający hipnozę, ale przede wszystkim jako środek poprawiający nastrój, uspokajający, redukujący stres, przeciwbólowy i przeciwlękowy. Napar z liści jest podawany w celu zwalczania osłabienia serca, które uważa się za związane z doświadczaniem koszmarów sennych. Kobiety w ciąży często żują M. tortuosum, aby złagodzić zaparcia, niestrawność i nudności. Napar z tej rośliny podaje się kobietom po porodzie w celu pobudzenia skurczów macicy, wydalenia łożyska oraz złagodzenia dolegliwości żołądkowych. Niemowlętom podaje się również tłuszcz sporządzony z podsmażonego M. tortuosum oraz końcowego odcinka owczego ogona w celu łagodzenia kolek.
Zastosowania farmakopealne Według południowoafrykańskiej farmakopei roślina Mesembryanthemum tortuosum wykazuje szerokie spektrum działania farmakologicznego, skoncentrowanego głównie na ośrodkowym układzie nerwowym (działanie przeciwdepresyjne, przeciwlękowe, przeciwbólowe i poprawiające procesy poznawcze), ale także działanie przeciwzapalne, cytoprotekcyjne, antyoksydacyjne, przeciwwirusowe oraz modulujące gospodarkę hormonalną. Produkty oparte na M. tortuosum są stosowane w leczeniu depresji, lęku, bezsenności, osłabionego apetytu, skutków stresu, bulimii, zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych oraz w celu złagodzenia uzależnienia od narkotyków, w tym pomocy w rzuceniu palenia.
Badania kliniczne Brakuje dużych, randomizowanych projektów badawczych Mesembryanthemum tortuosum lub jego ekstraktów z udziałem pacjentów. Istniejące badania prowadzono na zdrowych ochotnikach. Istnieją jedynie nieliczne opisy przypadków i doniesienia z praktyki klinicznej o skutecznym stosowaniu materiału roślinnego oraz standaryzowanego ekstraktu Zembrin w depresji i lęku uogólnionym.
Dostępne wyniki sugerują możliwy korzystny wpływ preparatu Zembrin na wybrane procesy emocjonalne i poznawcze oraz dobry profil bezpieczeństwa, ale dowody na skuteczność kliniczną są słabe i niejednoznaczne.
Roślinie przypisuje się działanie przeciwlękowe, czego nie potwierdziły przeprowadzone metaanalizy.
W badaniach na ludziach stwierdzono, że kluczowym mechanizmem działania alkaloidów obecnych w roślinie jest synergistyczne hamowanie wychwytu zwrotnego serotoniny oraz aktywności . Poza tym stwierdzono wpływ rośliny na aktywność ciała migdałowatego i podwzgórza.
Badania przedkliniczne Badania przedkliniczne nad Mesembryanthemum tortuosum obejmują zarówno doświadczenia in vitro, jak i in vivo, w których oceniano ekstrakty z rośliny, pojedyncze alkaloidy oraz standaryzowane ekstrakty. Głównymi związkami odpowiedzialnymi za aktywność biologiczną są alkaloidy typu mesembryny, którym przypisuje się działanie psychoaktywne, przeciwdepresyjne i anksjolityczne.