Gmach YMCA w Krakowie

Gmach YMCA – zabytkowy budynek znajdujący się w Krakowie, w Dzielnicy I Stare Miasto, we wschodniej części Piasku, przy ulicy Krowoderskiej 8 i ulicy Biskupiej 19.

Historia Budynek powstał jako siedziba międzynarodowej organizacji o brytyjsko-amerykańskim rodowodzie Young Men’s Christian Association (pol. Związek Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej), znanej powszechnie jako YMCA. W Krakowie organizacja działała od 1922 roku. Swoją działalność prowadziła początkowo w niewielkim lokalu przy skrzyżowaniu ówczesnej ulicy Wolskiej (obecnie Marszałka Józefa Piłsudskiego) z ulicą Retoryka. W niedługim czasie jednak skromne pomieszczenia w tym miejscu okazały się niewystarczające dla licznej młodzieży, uczestniczącej w zajęciach edukacyjnych i sportowych organizowanych przez YMCA, wobec czego Związek podjął działania na rzecz budowy nowej siedziby. Wkrótce na ten cel pozyskano narożną, niezabudowaną parcelę przy skrzyżowaniu ulic Krowoderskiej i Biskupiej. Prace budowlane rozpoczęły się w 1925 roku. Dzięki zabiegom Johna Motta, dyrektora generalnego YMCA, fundatorem gmachu został Sereno Fenn – związany z YMCA amerykański przemysłowiec i dyrektor oddziału Związku w Cleveland w latach 1868–1920. Fenn na realizację obiektu wyasygnował kwotę rzędu 150 000 dolarów, co stanowiło łącznie około ⅛ całego jego majątku. Osoba fundatora upamiętniona została stosowną tablicą pamiątkową, wmurowaną w elewację budynku od strony ulicy Krowoderskiej w listopadzie 1933 roku. Imieniem Sereno Fenna nazwana została także znajdująca się w pobliżu gmachu ulica, łącząca ulice Krowoderską i Biskupią. Projekt budynku sporządził Wacław Krzyżanowski, krakowski architekt i zarazem członek zarządu krakowskiego oddziału YMCA. Prace budowlane ukończono jesienią roku 1926. Oficjalnego otwarcia gmachu dokonano 10 kwietnia 1927 roku. Pierwotnie zakładano, że siedziba krakowskiego oddziału Związku będzie większa – planowano bowiem rozbudować obiekt na sąsiedniej działce przy ulicy Biskupiej. Planów tych nie udało się jednak zrealizować przed wybuchem II wojny światowej, w rezultacie czego budynek po dzień dzisiejszy od strony zachodniej, niezagospodarowanej do czasów współczesnych parceli, wieńczy prosta ściana ogniowa.

Wojna przerwała działalność YMCA w Krakowie. W okresie powojennym, w roku 1951, polskie oddziały Związku zostały włączone do państwowego systemu edukacyjnego, a w gmachu przy ulicy Krowoderskiej zorganizowany został Młodzieżowy Dom Kultury, podległy Wydziałowi Oświaty Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie. W latach 1951–1952 nastąpiła gruntowna przebudowa wnętrz obiektu. W tym czasie stworzono w nich szereg pracowni, m.in. modelarską, ślusarską, akordeonową i fotograficzną. W roku 1957 placówka uzyskała imię Henryka Jordana, w pięćdziesiątą rocznicę jego śmierci. W 1959 roku w budynku rozpoczęło działalność kino studyjne „Zuch”, później istniejące pod nazwą Kino Agrafka. W latach 60. ośrodek, w zajęciach którego uczestniczyło ponad 4000 stałych uczestników, był już jedną z największych tego rodzaju instytucji w Polsce. W roku 1972, w uhonorowaniu wieloletniej i szerokiej w swoim zakresie działalności, MDK uzyskał status „Pałacu Młodzieży”. W 1991 roku nastąpiła zmiana nazwy placówki na Centrum Młodzieży im. dr. Henryka Jordana, a w roku 1994 Centrum w swój zarząd przejęła Gmina Miejska Kraków. Instytucja funkcjonowała w budynku przy ulicy Krowoderskiej do 2009 roku, kiedy to obiekt powrócił we władanie stowarzyszenia Związek Młodzieży Chrześcijańskiej „Polska YMCA”, a Centrum Młodzieży przeniosło swoją siedzibę do budynku przy ulicy Krupniczej 38. 14 czerwca 2019 roku gmach został wpisany do rejestru zabytków.

W czasie po przejęciu gmachu przez YMCA, obiekt znajdował się w złym stanie technicznym i wymagał pilnych prac remontowych. W szczególnie złym stanie znajdowały się elewacje i dach zabytkowego budynku. W związku z zagrożeniem, z jakim dla użytkowników wiązała się eksploatacja gmachu, Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego wydał nakaz przeprowadzenia remontu powierzchni dachu i elewacji w terminie do połowy 2026 roku. Prace remontowe rozpoczęły się pod koniec roku 2025. Dokonując napraw elewacji zastosowano technologię laserowego oczyszczania powierzchni. Wykonawcą inwestycji była spółka Antis Sp. z o.o. Remont zakończył się latem 2026 roku.

Architektura Gmach YMCA jest obiektem czterokondygnacyjnym, zbudowanym na planie zbliżonym do prostokąta oraz nakrytym niskim dachem. Pod względem architektonicznym budynek reprezentuje styl modernistyczny z wpływami innych tendencji, powszechnych w architekturze lat 20. XX wieku. Elewacje frontowe budynku posiadają proste formy, pozbawione licznych detali. Wyjątkiem w tym względzie jest najbardziej urozmaicona zdobniczo elewacja na wysokości parteru gmachu. W tej części przestrzenie pomiędzy oknami wypełnione zostały geometrycznymi formami, składającymi się z rytmicznie ze sobą połączonych „kostek” w kształcie ostrosłupów, imitujących boniowanie. Detal ten nawiązuje do tradycji renesansu, a zarazem wpisuje się w nurt art déco, popularny w czasach budowy gmachu. Elementy te zaprojektowano w odcieni brązu, kontrastującym z beżową płaszczyzną elewacji wyższych pięter. Całość gmachu wieńczy wydatny gzyms z kostkowymi kroksztynami. Ponadto od strony ulicy Biskupiej, po prawej stronie elewacji, ulokowano cztery wysokie okna sali gimnastycznej, obejmujące parter i pierwsze piętro budynku.

Gmach zaprojektowany został jako obiekt wielofunkcyjny. Mieszczą się w nim zarówno pomieszczenia administracyjne, sale do nauki i mieszkania uczniów, jak również powierzchnie służące postulowanemu przez YMCA rozwojowi fizycznemu, m.in. wspomniana duża sala gimnastyczna o żelbetowym, belkowanym stropie, pierwszy w Polsce kryty basen z dużą widownią na 239 miejsc siedzących, wykorzystywany do organizacji zawodów sportowych oraz boisko do koszykówki, ulokowane na części dachu budynku. Wnętrza gmachu charakteryzują się wysoką jakością wykonania. Hol budynku na parterze wykończono marmurową okładziną ścian, a podłogi w tym miejscu wykonano z lastrika. Przestrzeń klatek schodowych uzupełniają zdobione poręcze. Ściany pływalni olicowano ceramicznymi płytkami. Wnętrza ponadto dopełniono liczną metaloplastyką.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Zabytkowe budynki w Krakowie Kategoria:Budynki projektu Wacława Krzyżanowskiego Kategoria:Architektura modernizmu w Krakowie Kraków Kategoria:Obiekty w Krakowie wpisane do gminnej ewidencji zabytków Kategoria:Dzielnica I Stare Miasto