thumb|Muzyka I Gustava Klimta – symbolistyczna alegoria muzyki, 1895 Historia muzyki obejmuje dzieje sposobów tworzenia, , przekazywania i odbierania muzyki oraz związanych z nią idei, instytucji i . Nie można wskazać chwili ani miejsca powstania muzyki: śpiew, rytmizowana mowa, , ruch ciała i uderzanie w przedmioty mogły poprzedzać wytwarzanie instrumentów, lecz nie pozostawiły bezpośrednich śladów archeologicznych. Najstarsze bezsporne instrumenty pochodzą z górnego paleolitu; odkryte w Jurze Szwabskiej flety z kości ptaków i ciosów mamuta powstały około 40 tys. lat temu i świadczą o istnieniu już wówczas ukształtowanej tradycji muzycznej.

Wraz z powstawaniem społeczności, miast i państw zmieniały się warunki praktykowania muzyki oraz społeczne role wykonawców. W Mezopotamii, Egipcie, , Chinach, Grecji i innych dawnych cywilizacjach muzykę wykorzystywano w kulcie, ceremoniale władzy, teatrze, wychowaniu i ; powstawały także systemy teoretyczne, klasyfikacje instrumentów i sposoby zapisywania wybranych cech muzyki. Wiele repertuarów było jednak przekazywanych ustnie, a zachowane źródła nie dokumentują wszystkich grup społecznych i regionów w równym stopniu. Poszczególne kultury odmiennie ujmowały też relacje między śpiewem, grą instrumentalną, tańcem, , obrzędem i teatrem, dlatego ich dziejów nie można opisywać wyłącznie za pomocą kategorii ukształtowanych w Europie.

Od VI do XV wieku w wielu częściach świata rozwijały się odrębne tradycje dworskie, , miejskie i wspólnotowe. W Europie łacińskiej kształtowały się repertuary chorałowe, notacja i wielogłosowość, lecz równolegle rozwijały się i teoretyczne właściwe oraz licznym państwom Azji. Między XVI a XVIII wiekiem druk muzyczny, rozwój opery i publicznego teatru oraz przemiany muzyki instrumentalnej rozszerzały obieg repertuaru europejskiego. Europejskie przemiany nie wyznaczały jednak wspólnej epoki światowej: w innych regionach rozwijały się kultury dworskie, religijne i lokalne o własnych chronologiach. Zarazem żegluga oceaniczna, handel, kolonizacja, działalność misyjna, niewolnictwo i coraz silniej łączyły dzieje muzyczne kontynentów. Kontakty te prowadziły zarówno do niszczenia dawnych instytucji, jak i do powstawania nowych praktyk łączących elementy różnego pochodzenia.

W XIX wieku industrializacja i urbanizacja sprzyjały rozwojowi publicznych koncertów, teatrów operowych, konserwatoriów, wydawnictw i prasy muzycznej. W europejskiej muzyce artystycznej romantyzm łączył nacisk na indywidualną z rozwojem pieśni, muzyki fortepianowej, symfonii, dramatu muzycznego i programów narodowych. Twórczość Fryderyka Chopina należała do międzynarodowego obiegu kultury pianistycznej, natomiast opery i pieśni Stanisława Moniuszki stały się ważną częścią kultury społeczeństwa pozbawionego własnego państwa. Poza Europą podbój kolonialny, reformy państwowe, migracje i rozwój miast zmieniały systemy mecenatu, i ; miejscowi muzycy nie przejmowali jednak biernie wzorów europejskich, lecz wybierali i przekształcali zapożyczenia. Wynalezienie fonografu pod koniec stulecia zapoczątkowało epokę , w której wykonanie mogło być powielane, sprzedawane i słuchane niezależnie od miejsca oraz czasu jego powstania.

W XX wieku nagrania, radio, film i telewizja ukształtowały masowe rynki muzyczne oraz ponadregionalne obiegi stylów. Jazz, liczne odmiany muzyki popularnej, modernizmy i , a także muzyka konkretna i elektroniczna rozwijały się poprzez kontakty między środowiskami lokalnymi, diasporami i przemysłami medialnymi. Wojny, dekolonizacja, migracje i powstawanie nowych państw zmieniały instytucje oraz znaczenia tradycji; w powojennej Polsce, po okresie narzucania socrealizmu, odwilż polityczna 1956 roku i festiwal Warszawska Jesień otworzyły szerszy kontakt z awangardą. Od końca XX wieku i w XXI wieku narzędzia cyfrowe, internet i streaming przekształciły produkcję, dystrybucję i słuchanie muzyki, zwiększając dostępność nagrań, ale też znaczenie platform, rekomendacji algorytmicznych i nierówności dostępu. Określenia takie jak średniowiecze, renesans, barok, klasycyzm i romantyzm opisują zatem przede wszystkim periodyzację ; światowa historia muzyki składa się z wielu powiązanych dziejów, które przebiegały według odmiennych rytmów i nie tworzą jednej linii rozwoju.

Zakres, źródła i ograniczenia badań thumb|Béla Bartók rejestrujący za pomocą fonografu pieśni wykonywane przez słowackich mieszkańców wsi, 1908; nagrania umożliwiły badaczom wielokrotne odsłuchiwanie, transkrypcję i porównywanie wykonań Historia muzyki bada przemiany sposobów tworzenia, wykonywania, przekazywania i odbierania muzyki. Jej przedmiotem są między innymi systemy dźwiękowe i rytmiczne, formy, gatunki i style muzyczne, instrumentarium, notacja, praktyki wykonawcze oraz związane z muzyką instytucje i technologie. Obejmuje kompozycję, wykonawstwo, improwizację, słuchanie oraz społeczne funkcjonowanie muzyki. Zjawiska te rozpatruje się w powiązaniu z przemianami religijnymi, społecznymi, politycznymi, gospodarczymi i technologicznymi, a także z kontaktami między kulturami. Historia muzyki nie jest więc wyłącznie historią dzieł i kompozytorów, lecz również praktyk, idei, środowisk i warunków, w których muzykę wykonywano i nadawano jej znaczenie.

Zakres badań zależy również od tego, co w danym miejscu i czasie uznawano za muzykę. W wielu kulturach nie istnieje pojęcie odpowiadające dokładnie zachodniemu terminowi „muzyka”, a śpiew, gra instrumentalna, taniec, recytacja, obrzęd i teatr mogą tworzyć jedną praktykę lub należeć do odmiennych kategorii. Poszczególne społeczeństwa odmiennie określają także granice między muzyką religijną i świecką, artystyczną i użytkową, komponowaną i improwizowaną. Badanie światowych dziejów muzyki wymaga zatem uwzględniania miejscowych pojęć, funkcji i sposobów klasyfikacji, nie zaś przyjmowania kategorii ukształtowanych w kulturze zachodniej za uniwersalne.

Podstawą badań są różnorodne źródła. Do źródeł muzycznych należą zachowane utwory, zapisy nutowe, tabulatury oraz traktaty teoretyczne i podręczniki. Wiadomości przynoszą również kroniki, biografie, pamiętniki, korespondencja, dokumenty prawne, inwentarze, księgi rachunkowe i opisy podróży. Źródłami ikonograficznymi są przedstawienia muzyków, instrumentów i scen wykonawczych w malarstwie, rzeźbie, grafice, reliefach i mozaikach. Materiał ten uzupełniają zachowane instrumenty, budowle i przestrzenie przeznaczone do wykonywania muzyki, inskrypcje oraz inne znaleziska archeologiczne. Wraz z rozwojem technik rejestracji dźwięku i obrazu źródłami stały się ponadto nagrania, fotografie i filmy.

Poszczególne rodzaje źródeł pozwalają odpowiadać na odmienne pytania. Notacja przekazuje wybrane cechy utworu zgodnie z konwencjami właściwymi danemu okresowi, nie stanowi jednak pełnego zapisu jego brzmienia ani wykonania. Instrumenty umożliwiają badanie konstrukcji, materiału, skali i potencjalnych właściwości akustycznych, ikonografia może wskazywać składy zespołów i okoliczności muzykowania, a architektura – funkcje muzyki i warunki jej wykonywania. Dokumenty niezwiązane bezpośrednio z repertuarem pozwalają natomiast odtwarzać działalność kapel, świątyń, dworów, teatrów, wydawnictw i innych instytucji. Formułowanie wniosków wymaga zwykle konfrontowania kilku rodzajów świadectw, ponieważ pojedyncze źródło pozwala odtworzyć jedynie część dawnej praktyki muzycznej.

Podstawowym ograniczeniem jest nietrwałość samego wykonania. Nie zachowały się bezpośrednie świadectwa brzmienia muzyki sprzed epoki rejestracji dźwięku, a dla wielu okresów i kultur nie istnieją również możliwe do odczytania zapisy nutowe. Materiał źródłowy zachował się przy tym bardzo nierównomiernie: z najdawniejszych epok przetrwały nieliczne, często przypadkowe zabytki, natomiast z czasów późniejszych pochodzi tak wiele utworów i dokumentów, że konieczna jest ich selekcja. Obraz przeszłości wyłaniający się ze źródeł zależy więc nie tylko od dawnej aktywności muzycznej, lecz również od używanych materiałów, znajomości pisma, działalności instytucji oraz tego, co uznawano za warte zapisania, gromadzenia i przechowywania. Lepsze udokumentowanie życia muzycznego dworów, świątyń lub środowisk zawodowych nie oznacza, że poza nimi muzyka odgrywała mniejszą rolę.

Brak źródeł pisanych nie świadczy również o braku historii ani o niższym poziomie kultury muzycznej. Przez większą część dziejów muzykę przekazywano przede wszystkim ustnie, a w wielu kulturach przekaz ustny pozostał podstawową formą transmisji. Tradycji istniejących współcześnie nie można jednak automatycznie uznawać za niezmienione pozostałości odległej przeszłości. Podobieństwo instrumentów, repertuarów lub praktyk może uzasadniać hipotezę o ich związku, lecz samo nie dowodzi ciągłości historycznej. Ostrożności wymagają także dawne relacje podróżników, misjonarzy i kronikarzy, którzy mogli nie rozumieć opisywanych praktyk albo interpretować je przez pryzmat własnych kategorii pojęciowych i uprzedzeń.

Szczególne trudności dotyczą rekonstrukcji muzyki pradziejowej i starożytnej. Znaleziska archeologiczne mogą potwierdzić występowanie instrumentów lub praktyk związanych z muzyką, nie zawsze jednak pozwalają ustalić przeznaczenie i sposób użycia odnalezionych przedmiotów ani społeczne znaczenie dokumentowanych praktyk. Badania zachowanych przedmiotów, wykonywanie replik i eksperymenty pozwalają określić potencjalne właściwości akustyczne instrumentów, nie umożliwiają jednak odtworzenia samego repertuaru ani historycznego sposobu wykonania. Rekonstrukcje powstają zatem przez łączenie informacji o kontekście znaleziska z danymi ikonograficznymi, przekazami pisanymi, analogiami etnograficznymi oraz wiedzą o technologii danej kultury, a formułowane na tej podstawie wnioski mogą mieć różny stopień pewności.

Problemem pozostaje również periodyzacja. Podziały na epoki porządkują rozległy materiał, lecz zależą od przyjętych kryteriów. Już syntezy dziejów muzyki europejskiej różnią się granicami i nazewnictwem okresów: ten sam materiał porządkowano, przyjmując za podstawę podziału epoki stylistyczne, dominujące techniki lub dziedziny praktyki muzycznej, szersze formacje kulturowe, a niekiedy działalność wybranego kompozytora. W jednym z systemów lata 1790–1830 wydzielono na przykład jako „epokę Beethovena”, podczas gdy inne ujmują ten czas w ramach klasycyzmu lub wczesnego romantyzmu. Podziały mogą uwzględniać także wydarzenia polityczne, przemiany społeczne lub periodyzację innych sztuk. Określenia takie jak renesans, barok, klasycyzm i romantyzm ukształtowały się w historiografii europejskiej i nie opisują równoległych dziejów muzyki całego świata. Poszczególne kultury rozwijały się według własnych rytmów, a ich tradycje współistniały, zmieniały się i oddziaływały na siebie. Dlatego światowych dziejów muzyki nie można sprowadzać do jednej linii rozwoju ani przedstawiać jako postępu prowadzącego od form rzekomo prymitywnych do coraz doskonalszych.

Każda synteza historii muzyki ma zatem charakter selektywny i nieostateczny. Dobór przedstawianych zjawisk zależy od stanu źródeł i badań, a także od utrwalonych kanonów, przyjętych ocen artystycznych i pytań stawianych przez badaczy. Rozszerzenie pola badań o wykonawstwo, recepcję, jazz, muzykę popularną, twórczość kobiet oraz tradycje wcześniej pomijanych grup i kultur zmieniło obraz dziejów muzyki, nie podważając przy tym znaczenia badań nad dziełami i stylami ani badań źródłowych. Nowe odkrycia i metody mogą prowadzić do uzupełniania lub korygowania wcześniejszych rekonstrukcji, dlatego w przedstawianiu przeszłości rozróżnia się informacje dobrze udokumentowane, prawdopodobne interpretacje i hipotezy.

Początki muzyki i pradzieje