GEOsfera – park tematyczny o profilu ekologiczno-geologicznym w Jaworznie o powierzchni około 8 hektarów, utworzony w 2014 roku w zachodniej części niecki kamieniołomu wapienia Sadowa Góra; miejsce odkrycia m.in. skamielin notozaurów.
Geologia Wzniesienie Sadowa (bądź Sodowa Góra) jest zbudowane z wapieni triasowych (trias środkowy), wapieni marglistych oraz margli, które występują w górnych warstwach gogolińskich pomiędzy warstwami wapieni falistych. W obrębie wzgórza prowadzono działalność wydobywczą. Na dnie kamieniołomu zachowały się wapienne megariplemarki, które prawdopodobnie powstały w wyniku tsunami lub tropikalnych huraganów, stanowią one fragment triasowego dna morskiego. Ściany kamieniołomu wykazują ślady historycznych wstrząsów sejsmicznych. We wschodniej części kamieniołomu znajduje się jaskinia z formami krasowymi.
W obrębie wyrobiska znaleziono skamieniałości m.in. gąbek, jeżowców, liliowców (głównie ich trochity), wężowideł, kanały żerowiskowe , szkarłupni, małży, ramienionogów, ryb oraz notozaurów, ichtiozaurów czy plakodontów.
Przyroda Teren miejscami ma charakter półnaturalny, występują tu m.in. łąki ze storczykami. Posadzono dodatkowo 42 tys. roślin, założono m.in. wrzosowisko w ogrodzie sensorycznym.
Historia Pierwsze informacje o prowadzeniu wydobycia skał na terenie Sadowej Góry pochodzą z XVIII wieku. Eksploatacja wapienia była prowadzona intensywnie w kamieniołomie Sadowa Góra od 1954 roku do końca lat 90. XX wieku. Wydobycie spadało od lat 80. XX wieku. Surowiec służył lokalnym zakładom przeróbczym, m.in. do wyrobu cementu portlandzkiego na potrzeby Cementowni Szczakowa oraz był wykorzystywany w budownictwie. Wydobyto przeszło 7 mln ton skał na skutek czego powstało wyrobisko o powierzchni około 24 hektarów. Walory geologiczne tego miejsca odkryto w wyniku tejże eksploatacji, jednakże teren był uznawany za poważnie zdegradowany.
Pierwszym odkryciem skamieniałości notozaura był fragment żebra, odnotowany w literaturze w 2010 roku. Z uwagi na wysoką wartość odkrycia władze Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego zaproponowały włączenie obszaru byłego kamieniołomu do regionalnego programu poszukiwań fauny triasowych kręgowców „DinoSilesia”. Administracja geologiczna Urzędu Miasta Jaworzno oraz Oddział Górnląskiego Państwowego Instytutu Geologicznego – PIB w Sosnowcu utworzyły projekt utworzenia Centrum Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera. Został on dofinansowany ze środków Unii Europejskiej z regionalnego programu operacyjnego w 2013 roku kwotą blisko 4 mln zł.
Planowana budowa GEOsfery była przewidziana na 1. połowę 2013 roku. W tymże roku budowano pawilon wystawowy, powstało małe jeziorko, ogród sensoryczny oraz miejsca do grillowania. GEOsfera została otwarta w 2014 roku w zachodniej części kamieniołomu. W 2018 roku GEOsferę odwiedziło 125 038 osób, a od 2013 do 2026 roku liczba odwiedzających przekroczyła 1 milion. W 2018 roku GEOsferze została przyznana główna nagroda Ministerstwa Środowiska „Geologia 2018”. Tężnia na terenie GEOsfery została oddana do użytku w 2019 roku.
20 kwietnia 2022 roku otwarto Centrum Nauki SOWA w GEOsferze, był to projekt Centrum Nauki Kopernik i Ministerstwa Edukacji i Nauki. W 2026 roku ogłoszono przetarg na zagopodarowanie północno-wschodniej części kamieniołomu na cele dydaktyczne, adaptacji ma zostać poddana m.in. położona tam dawna prochownia.
Charakterystyka Obiekt ma charakter parku tematycznego o powierzchni około 8 hektarów o profilu ekologiczno-geologicznym, nie ma natomiast oficjalnego statusu geoparku. Na terenie kamieniołomu powstały m.in. pawilon dydaktyczny, geologiczny szlak edukacyjny, park sensoryczny, park dinozaurów (m.in. naturalnych rozmiarów modele notozaurów czy teratozaura), tężnia, plac zabaw dla dzieci, kładka widokowa, amfiteatr, miejsce do grillowania, pawilon ekspozycji ripplemarków. Funkcjonuje tam Centrum Edukacji Ekologiczno-Geologicznej GEOsfera (jego dyrektorką jest dr Agnieszka Chećko), a także Biuro ds. Geologii Urzędu Miejskiego w Jaworznie.
Przestrzeń jest dostępna bezpłatnie całą dobę i oświetlona, nie można poruszać się na jego terenie rowerem.
Galeria
Przypisy
Kategoria:Parki i ogrody w województwie śląskim Kategoria:Przyroda Jaworzna Kategoria:Geoturystyka