Stefan Zienowicz (ur. 1779, zm. 1856) – polski przyrodnik, chemik i mineralog, zajmujący się także geologią, wykładowca Liceum Krzemienieckiego i profesor zwyczajny chemii Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie. W Krzemieńcu prowadził wykłady mineralogii i geognozji, badania geologiczne oraz opiekował się gabinetem mineralogicznym. W 1830 został członkiem korespondentem Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk.

Życiorys Pochodził ze szlachty. Ukończył szkołę powiatową w Łucku, a następnie przez cztery lata przygotowywał się do zawodu nauczyciela w Instytucie Pedagogicznym przy Uniwersytecie Wileńskim. W 1808 rozpoczął pracę jako nauczyciel matematyki i fizyki w szkole powiatowej w Bobrujsku.

Źródła różnią się w odniesieniu do kolejnego miejsca jego pracy. Sergey I. Degtyarev, opierający biografię na wykazach służbowych z 1832, podaje, że w 1809 Zienowicz został przeniesiony do szkoły powiatowej w Winnicy. Русский биографический словарь wskazuje natomiast szkołę powiatową w Wilnie.

W 1814 Zienowicz rozpoczął pracę w Gimnazjum Wołyńskim w Krzemieńcu, późniejszym Liceum Krzemienieckim, gdzie uczył chemii, mineralogii i geognozji, a także technologii. Katarzyna Buczek podaje, że w 1815 został profesorem chemii i mineralogii.

Działalność w Krzemieńcu Od 1815 Zienowicz prowadził wykłady mineralogii, które kontynuował do likwidacji Liceum. Korzystał z podręcznika Feliksa Drzewińskiego oraz prac Abrahama Gottloba Wernera, Alexandre'a Brongniarta, André-Jeana-François-Marie Brochanta de Villiers, Jönsa Jacoba Berzeliusa i Renégo Justa Haüyego. Omawiał właściwości minerałów i systematykę Wernera oraz Haüyego, ze szczególnym uwzględnieniem oryktognozji. W części poświęconej geognozji wykładał między innymi podstawy stratygrafii Wernera. Program pozostawał bliski programowi mineralogii Uniwersytetu Wileńskiego, lecz został dostosowany do mniejszej liczby godzin oraz poziomu uczniów.

Istotną częścią jego działalności było uporządkowanie zbiorów mineralogicznych szkoły. Po objęciu profesury w 1815 doprowadził do przystosowania pomieszczenia na pracownię mineralogiczną. Podczas wakacji w 1821 i 1822 wraz z pomocnikiem Janem Jasińskim oraz kilkoma uczniami przeprowadził inwentaryzację kolekcji. Jej rezultatem były Katalog gabinetu minerałów licealnych i Katalog gabinetu minerałów zbywających czyli duplikatów. Według Buczek katalogi obejmowały łącznie 12 194 eksponaty, podzielone na cztery klasy zgodnie z systemem Wernera; liczbę 12 194 podała również Garbowska w opracowaniu z 1995. W inwentarzu Muzeum Ziemi PAN z 2001 dla zbiorów licealnych z 1824 podano natomiast 12 348 okazów.

Zienowicz prowadził również badania geologiczne. Garbowska wymienia go, obok Wojciecha Zborzewskiego, wśród badaczy geologii Wołynia i Podola. Rękopiśmienny opis geognostyczny gór Krzemieńca, przesłany do Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, zaginął. Według źródeł biograficznych Zienowicz uczestniczył ponadto w wyprawach naukowych Karla Eichwalda, między innymi na Wołyniu i Podolu.

W 1830 został wybrany członkiem korespondentem Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk. Należał również do tymczasowej komisji zajmującej się wyszukiwaniem i zachowaniem dawnych zabytków krajowych.

Uniwersytet w Kijowie Po likwidacji Liceum Krzemienieckiego jego zbiory i wyposażenie zostały przeniesione do powstającego Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie; dotyczyło to również kolekcji mineralogicznych, którymi opiekował się Zienowicz.

W 1834 Zienowicz został profesorem zwyczajnym chemii nowego uniwersytetu. Kierował laboratorium chemicznym i gabinetem mineralogicznym, a oprócz chemii prowadził także zajęcia z mineralogii. Jego kurs chemii obejmował część nieorganiczną i organiczną oraz zagadnienia teoretyczne i praktyczne; wykładom w miarę możliwości towarzyszyły doświadczenia laboratoryjne.

Od stycznia do lipca 1834, przed wyborem rektora, przewodniczył radzie uniwersytetu. W 1837 pełnił funkcję dziekana drugiego oddziału Wydziału Filozoficznego. W 1835 został odznaczony Orderem Świętej Anny III klasy. W 1839 przeszedł na emeryturę. Zmarł w 1856.

Prace i poglądy naukowe Większość prac Zienowicza pozostała w rękopisach. Русский биографический словарь wymienia wśród nich Zasady nauk fizycznych oraz Chemię ogólną i organiczną. W 1837 przedłożył petersburskiej Akademii Nauk rozprawę О необходимости изменения общих оснований наук, всех теорий и систем. Praca nie została wydana. Źródła biograficzne podają, że Zienowicz oczekiwał na stanowisko Akademii potrzebne mu do opublikowania rozwijanej przez siebie teorii chemicznej.

Według historyka chemii Ignacego Z. Siemiona Zienowicz ogłosił drukiem tylko jedną niewielką pracę - wydany w Wilnie w 1851 List Stefana Zienowicza profesora Uniwersytetu Kijowskiego do Henryka hrabiego Rzewuskiego.... Siemion analizował przedstawiony w niej system przyrody jako polski przykład tendencji zbliżonych do niemieckiej Naturphilosophie.

Miejsce w historii nauki W historiografii polskich nauk o Ziemi działalność Zienowicza jest ujmowana w kontekście rozwoju krzemienieckiego ośrodka przyrodniczego. Garbowska wskazywała, że dzięki kadrze, zbiorom i miejscu nauk przyrodniczych w programie Liceum Krzemieniec stał się drugim po Wilnie ośrodkiem badań fizjograficznych. Wśród prowadzących tam badania geologiczne wymieniała Zienowicza i Zborzewskiego, za najważniejszego i najbardziej produktywnego geologa krzemienieckiego uznając jednak Antoniego Andrzejowskiego. Buczek udokumentowała natomiast rolę Zienowicza w uporządkowaniu zaplecza dydaktycznego Liceum i skatalogowaniu jego zbiorów mineralogicznych. Jego późniejsze koncepcje teoretyczne stały się przedmiotem badań z zakresu historii chemii i filozofii przyrody.

Publikacje List Stefana Zienowicza profesora Uniwersytetu Kijowskiego do Henryka hrabiego Rzewuskiego obejmujący pomysły autora o całym obrębie nauk przyrodzonych, razem z odpowiedzią pp. J. I. Kraszewskiemu, Karolowi Kaczkowskiemu, Ludmiłowi Wołyńskiemu i. t. d, Wilno: Ruben Rafałowicz, 1851

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Cyfrowa kopia Listu Stefana Zienowicza profesora Uniwersytetu Kijowskiego do Henryka hrabiego Rzewuskiego... w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej

Kategoria:Polscy chemicy Kategoria:Polscy mineralodzy Kategoria:Wykładowcy Liceum Krzemienieckiego Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego Kategoria:Członkowie Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie Kategoria:Odznaczeni Orderem Świętej Anny Kategoria:Urodzeni w 1779 Kategoria:Zmarli w 1856