Kreta i Cyrenajka (łac. Creta et Cyrenaica) – rzymska prowincja obejmująca swoim zasięgiem północno-wschodnią część wybrzeża libijskiego wraz z Pentapolis i wyspę Kretę. Stolicą prowincji była Gortyna.
Historia Podbój Cyrenajki i Krety Cyrenajka znalazła się w orbicie rzymskiej w wyniku testamentu Ptolemeusza Apiona, ostatniego władcy hellenistycznej Cyrenajki, który około 96 p.n.e. zapisał swoje państwo ludowi rzymskiemu. Początkowo Rzym nie wprowadził jednak bezpośredniej administracji prowincjonalnej, pozostawiając miastom regionu znaczną autonomię. W wyniku konfliktów wewnętrznych i problemów z utrzymaniem porządku w latach 75–74 p.n.e. Senat wysłał do Cyrenajki kwestora , rozpoczynając właściwe rzymskie zarządzanie regionem.
Kreta została podbita kilka lat później. Pierwsza rzymska próba podporządkowania wyspy, podjęta przez Marka Antoniusza Kretyka w 71 p.n.e., zakończyła się niepowodzeniem. W 69 p.n.e. Senat powierzył zadanie jej zdobycia Kwintusowi Cecyliuszowi Metellusowi, który prowadził działania wojenne przeciwko miastom kreteńskim przez kilka lat. Ostatecznie Rzymianie przejęli kontrolę nad całą wyspą, a Metellus otrzymał przydomek Creticus.
Okres republiki mały|Ruiny Gortyny, stolicy prowincji Po podboju Krety oba obszary zostały połączone w jeden organizm administracyjny. Dokładna data utworzenia wspólnej prowincji pozostaje przedmiotem dyskusji – część badaczy wiąże ją z reorganizacją Pompejusza około 67 p.n.e., podczas gdy inne interpretacje wskazują na okres wojen domowych i ostateczne uporządkowanie administracji przez Augusta.
W końcowym okresie republiki rzymskiej sytuacja prowincji była niestabilna. Cyrenajka, położona pomiędzy Egiptem a Afryką Północną, znalazła się w centrum rywalizacji politycznej podczas wojen domowych. W 44 p.n.e. Cyrenajka została przydzielona Kasjuszowi, a Kreta Brutusowi, jednak obaj nie objęli faktycznie swoich prowincji, angażując się w walkę o władzę.
W latach 30. I wieku p.n.e. część Cyrenajki znalazła się pod kontrolą Marka Antoniusza, który przekazał znaczną część dawnych terytoriów ptolemejskich Kleopatrze VII i jej rodzinie. Po klęsce Antoniusza i Kleopatry w bitwie pod Akcjum w 31 p.n.e. Rzym odzyskał bezpośrednią kontrolę nad tymi ziemiami. W ramach reorganizacji państwa przez Augusta prowincja została ostatecznie uporządkowana i znalazła się wśród prowincji należących do Senatu.
Okres cesarstwa W czasach cesarstwa Creta et Cyrenaica należała do prowincji senackich i była zarządzana przez prokonsula rangi pretorskiej. W Cyrenajce rezydował jeden z legatów namiestnika, natomiast drugi związany był z Kretą.
Najpoważniejszym kryzysem społecznym w historii prowincji było powstanie żydowskie w latach 115–117 będące częścią szerszej fali wystąpień przeciwko Rzymowi za panowania Trajana. Powstanie rozpoczęło się w Cyrenie, gdzie doszło do gwałtownych walk pomiędzy społecznością żydowską a ludnością grecką i rzymską.
Walki doprowadziły do ogromnych zniszczeń w afrykańskiej części prowincji. Kasjusz Dion podaje bardzo wysoką liczbę ofiar, sięgającą 220 tysięcy osób, jednak przekazywane przez autora liczby należy traktować z dużą ostrożnościąKasjusz Dion, Historia rzymska, ks. LXVIII, rozdz. 32.. Powstanie zostało ostatecznie stłumione przez Rzymian, a jego skutkiem było znaczne osłabienie gospodarcze i demograficzne Cyrenajki. Duże środki na odbudowę miast przekazał w 119 cesarz Hadrian, który odwiedził prowincję w 123. mały|Prowincje afrykańskie po reformie Dioklecjana W III wieku sytuacja prowincji zaczęła się pogarszać. Szczególnie narażona była Cyrenajka, której położenie geograficzne utrudniało skuteczną obronę przed ludami zamieszkującymi obszary pustynne. W połowie III wieku plemiona Marmarydów i innych ludów pustynnych dokonywały najazdów na terytorium prowincji.
Pod koniec III wieku cesarz Dioklecjan przeprowadził szeroko zakrojoną reformę administracyjną cesarstwa. W jej ramach dotychczasowa prowincja została rozwiązana. Kreta stała się samodzielną prowincją, natomiast Cyrenajkę podzielono na dwie jednostki: , obejmującą obszar Pentapolis ze stolicą w Cyrenie, oraz , obejmującą Marmarykę, ze stolicą w Paraetonium.
Przypisy
Kategoria:Kreta i Cyrenajka Kategoria:Prowincje rzymskie