Dzień Wyzwolenia (), znany również jako rocznica wyzwolenia Włoch () , rocznica ruchu oporu () bądź po prostu 25 kwietnia () – włoskie święto narodowe upamiętniające wyzwolenie kraju spod okupacji nazistowskich Niemiec oraz marionetkowego państwa kolaboracyjnego – Włoskiej Republiki Socjalnej – w ostatniej fazie II wojny światowej. Odróżnia się od (), obchodzonego 2 czerwca, który upamiętnia instytucjonalne referendum z 1946.

Tło historyczne We Włoszech reżim faszystowski Benito Mussoliniego używał terminu „antyfaszysta” dla określenia swoich przeciwników. Oficjalna nazwa tajnej policji Mussoliniego brzmiała Organizacja Ochotnicza do Zwalczania Antyfaszyzmu (OVRA).

W latach 20. XX wieku w Królestwie Włoch antyfaszyści, w większości wywodzący się z ruchu robotniczego, walczyli przeciwko gwałtownym czarnokoszulowcom oraz przeciwko wzrostowi władzy faszystowskiego przywódcy, Benito Mussoliniego. Po podpisaniu przez Włoską Partię Socjalistyczną (PSI) z Mussolinim i jego Związkami Kombatanckimi 3 sierpnia 1921, oraz przyjęciu przez związki zawodowe legalistycznej i ugodowej strategii, członkowie ruchu robotniczego, którzy sprzeciwiali się temu podejściu, utworzyli organizację Śmiałkowie Ludu. mały|Symbol używany przez Śmiałków Ludu, siekiera przecinająca fasces. Włoska Powszechna Konfederacja Pracy (CGL) oraz PS odmówiły oficjalnego uznania antyfaszystowskiej milicji i zamiast tego utrzymywały nieprzemocową, legalistyczną strategię, podczas gdy Włoska Partia Komunistyczna (PCd’I) nakazała swoim członkom opuszczenie organizacji. PCd’I zorganizowała wprawdzie kilka grup bojowych, jednak ich działania miały stosunkowo ograniczony zasięg.

Włoski anarchista , który po Marszu na Rzym w 1922 wyemigrował do Argentyny, zorganizował szereg zamachów bombowych przeciwko włoskiej społeczności faszystowskiej. Włoski liberalny antyfaszysta Benedetto Croce napisał Manifest intelektualistów antyfaszystowskich, opublikowany w 1925. Innymi znaczącymi włoskimi liberalnymi antyfaszystami z tamtego okresu byli i Carlo Rosselli.

(CAI), oficjalnie nazywana Concentrazione d’Azione Antifascista, była włoską koalicją grup antyfaszystowskich, działającą w latach 1927–1934. Założona została we francuskim Nérac przez włoskich emigrantów. CAI była sojuszem niekomunistycznych grup antyfaszystowskich (w tym republikańskich, socjalistycznych i nacjonalistycznych), których celem było promowanie i koordynacja działań emigrantów mających na celu walkę z faszyzmem we Włoszech; wydawali oni gazetę propagandową zatytułowaną „La Libertà”.

Sprawiedliwość i Wolność było włoskim antyfaszystowskim ruchem oporu, aktywnym w latach 1929–1945. Ruch współzałożył Carlo Rosselli, a wśród jego liderów znaleźli się Ferruccio Parri (późniejszy premier Włoch) oraz Sandro Pertini (późniejszy prezydent Włoch). Członkowie ruchu reprezentowali zróżnicowane poglądy polityczne, łączyło ich jednak przekonanie o konieczności aktywnego i skutecznego przeciwstawiania się faszyzmowi, w przeciwieństwie do bardziej ostrożnego podejścia starszych włoskich partii antyfaszystowskich. Dzięki pracy Gaetano Salvemini ruch uświadomił również międzynarodową społeczność o realiach faszyzmu we Włoszech.

Wielu włoskich antyfaszystów wzięło udział w hiszpańskiej wojnie domowej, mając nadzieję, że stanowić to będzie przykład zbrojnego oporu przeciwko dyktaturze Francisco Franco, skierowanego także przeciwko reżimowi Mussoliniego; stąd ich hasło: „Dziś w Hiszpanii, jutro we Włoszech” ().

W latach 1920–1943 na terenie przyłączonej do Włoch po I wojnie światowej Wenecji Julijskiej aktywne były liczne ruchy antyfaszystowskie wśród Słoweńców i Chorwatów. Najbardziej wpływową organizacją była zbrojna grupa powstańcza , która przeprowadziła liczne akty sabotażu oraz ataki na przedstawicieli Narodowej Partii Faszystowskiej i wojska. Większość podziemnych struktur organizacji została odkryta i zlikwidowana przez OVRA w latach 1940–1941, a po czerwcu 1941 większość jej byłych aktywistów dołączyła do słoweńskich partyzantów.

Podczas II wojny światowej wielu członków włoskiego ruchu oporu opuściło swoje domy i przeniosło się w góry, aby walczyć przeciwko włoskim faszystom i niemieckim żołnierzom nazistowskim w trakcie . Wiele włoskich miast, w tym Turyn, Neapol i Mediolan, zostało wyzwolonych w wyniku antyfaszystowskich powstań.

Historia mały|Włoscy partyzanci w Mediolanie podczas wyzwalania Włoch w kwietniu 1945. Datę 25 kwietnia wybrano, ponieważ 25 kwietnia 1945 Komitet Wyzwolenia Narodowego Północnych Włoch (CLNAI) proklamował powstanie generalne na terytoriach północnych Włoch, które pozostawały jeszcze pod okupacją niemiecką i faszystowską. CLNAI miał swoją siedzibę w Mediolanie i reprezentował główne partie antyfaszystowskiego ruchu oporu. W okresie poprzedzającym powstanie jego przewodniczącym był , natomiast 23 kwietnia 1945 na jego następcę wyznaczono socjalistę . W spotkaniu CLNAI w Mediolanie 25 kwietnia uczestniczyli m.in. , , Sandro Pertini, i Leo Valiani.

Proklamacja CLNAI wzywała formacje partyzanckie należące do Ochotniczego Korpusu Wolności do atakowania niemieckich i faszystowskich garnizonów oraz żądania ich kapitulacji. Powstanie rozpoczęło się przed wkroczeniem wojsk alianckich do wielu najważniejszych miast północnych Włoch, w tym Mediolanu. Tego samego dnia CLNAI wydał dekrety, na mocy których przejął władzę cywilną i wojskową na kontrolowanych przez siebie terenach, działając „w imieniu ludu włoskiego i jako delegat rządu włoskiego”. Jeden z dekretów przewidywał karę śmierci dla najważniejszych przywódców faszystowskich oraz członków rządu Włoskiej Republiki Socjalnej. Benito Mussolini, schwytany przez partyzantów 27 kwietnia, został rozstrzelany 28 kwietnia 1945.

Wojna we Włoszech zakończyła się 2 maja 1945 całkowitą kapitulacją niemieckich i Włoskiej Republiki Socjalnej sił wobec wojsk alianckich, co zostało formalnie ustalone podczas tzw. 29 kwietnia 1945, co oznaczało ostateczną klęskę nazizmu i faszyzmu we Włoszech. Do 1 maja cała północna część Włoch została wyzwolona spod okupacji, w tym Bolonia (21 kwietnia), Genua (23 kwietnia), Mediolan (25 kwietnia), Turyn i Wenecja (28 kwietnia). Wyzwolenie położyło kres dwuipółletniej niemieckiej okupacji, pięciu latom wojny oraz dwudziestu trzem latom faszystowskiej dyktatury.

Następstwa II wojny światowej pozostawiły Włochy w goryczy wobec monarchii za popieranie reżimu faszystowskiego przez ponad dwadzieścia lat. Frustracja ta przyczyniła się do odrodzenia włoskiego ruchu republikańskiego. Wyzwolenie symbolicznie zapoczątkowało historyczną drogę, która doprowadziła do referendum z 2 czerwca 1946, w którym Włosi opowiedzieli się za końcem monarchii i powstaniem Republiki Włoskiej. Następnie, w 1948 przyjęto Konstytucję Republiki, opracowaną przez oraz przedstawicieli sił antyfaszystowskich, które pokonały nazistów i faszystów podczas wyzwolenia Włoch i włoskiej wojny domowej.

Obchody mały|Prezydent Sergio Mattarella oraz premier Georgia Meloni podczas obchodów Dnia Wyzwolenia (2024) Obecna data została wybrana w 1946. Na wniosek premiera Alcide De Gasperiego, król Włoch Humbert II, będący wówczas księciem i porucznikiem Królestwa Włoch, wydał 22 kwietnia 1946 dekret ustawodawczy nr 185 Disposizioni in materia di ricorrenze festive.

Z okazji rocznicy organizowane są co roku publiczne uroczystości, takie jak marsze i parady, w różnych włoskich miastach, zwłaszcza w tych odznaczonych za męstwo wojskowe podczas wojny wyzwoleńczej. W programie obchodów znajduje się m.in. uroczyste oddanie hołdu przez prezydenta Włoch oraz innych wysokich urzędników państwowych przed kaplicą Nieznanego Żołnierza Włoskiego (Milite Ignoto), pochowanego w Ołtarzu Ojczyzny () w Rzymie, wraz ze złożeniem wieńca laurowego na pamiątkę poległych i zaginionych Włochów w wojnach. Tego dnia na wszystkich budynkach, w których mają siedzibę urzędy i instytucje publiczne, wywieszane są flaga włoska i flaga europejska.

W 1955, z okazji 10. rocznicy, premier Mario Scelba wygłosił orędzie do narodu za pośrednictwem Rai – Radiotelevisione italiana:

W kwietniu tego samego roku neofaszystowska partia polityczna Włoski Ruch Społeczny przeprowadziła za pośrednictwem „”, z inicjatywy Franza Turchiego, kampanię na rzecz zniesienia obchodów 25 kwietnia. W Rzymie zorganizowano również uroczystość upamiętniającą poległych Włoskiej Republiki Socjalnej; faszystowski salut oraz pieśni Włoskiego Ruchu Społecznego doprowadziły do starć z obecnymi tam młodymi komunistami.

Z okazji rocznicy w 1973 Sandro Pertini, wówczas Przewodniczący Izby Deputowanych, wygłosił przemówienie na w Mediolanie, po aktach przemocy z 12 kwietnia, których dopuścili się członkowie neofaszystowskich grup oraz Włoskiego Ruchu Społecznego podczas zakazanej przez komendę policji manifestacji, w trakcie której zamordowano policjanta Antonio Marino, ranionego bombą rzuconą przez demonstrantów:

Przypisy

Kategoria:Antyfaszyzm we Włoszech Kategoria:Święta państwowe Kategoria:Kultura we Włoszech