Placówka ZWZ-AK Tarnowiec „Turkawka”

thumb|Tablica na kościele parafialnym Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowcu upamiętniająca członków AK związanych z Placówką „Turkawka”

thumb|Zbliżenie tablicy upamiętniającej członków AK związanych z Placówką „Turkawka”

Placówka ZWZ-AK Tarnowiec „Turkawka” – terenowa placówka Związku Walki Zbrojnej, następnie Armii Krajowej, działająca w czasie okupacji niemieckiej na terenie Tarnowca i okolicznych miejscowości. Podlegała Obwodowi ZWZ-AK Jasło. Jej organizatorem i dowódcą był ppor., następnie por. Władysław Dąbek ps. „Łado”.

Placówka prowadziła działalność organizacyjną, wywiadowczą i dywersyjną, zajmowała się kolportażem prasy konspiracyjnej, gromadzeniem i magazynowaniem broni oraz przygotowaniem żołnierzy do działań bojowych. Jej członkowie uczestniczyli także w działaniach w ramach akcji „Burza”.

Powstanie i organizacja Początki placówki wiązały się z działalnością Obwodu ZWZ Jasło. Wiosną 1940 roku komendant obwodu Józef Modrzejewski ps. „Jar” nawiązał kontakt z ppor. Władysławem Dąbkiem z Szebni. Podczas spotkania na trasie Szebnie–Jasło Dąbek został zaprzysiężony, przyjął pseudonim „Łado” i otrzymał zadanie zorganizowania placówki ZWZ w Tarnowcu, której nadano kryptonim „Turkawka”.

Początkowo organizację tworzyli głównie przedwojenni wojskowi. Z czasem rozbudowywano jej struktury poprzez werbunek i zaprzysiężenie kolejnych członków. Do zadań placówki należało zdobywanie broni, prowadzenie działalności wywiadowczej, kolportaż prasy konspiracyjnej, sabotaż gospodarczy, dywersja oraz przygotowywanie działań partyzanckich.

Placówka obejmowała swoim zasięgiem organizacyjnym Tarnowiec, Bierówkę, Dobrucową, Brzezówkę, Chrząstówkę, Gąsówkę, Glinik Polski, Glinik Niemiecki (obecnie Glinik Nowy), Męcinkę-Winnicę, część Moderówki położoną w rejonie linii kolejowej, Nieplę, Roztoki, Sądkową, Szebnie i Warzyce.

W Tarnowcu utworzono patrol dywersyjny dowodzony przez Aleksandra Dobrowolskiego ps. „Maniek”. Do patrolu należał m.in. Michał Wajs ps. „Kłos”. Plutonami placówki dowodzili: Jan Betlej ps. „Rafałek” – dowódca 1. plutonu, Antoni Wietecha ps. „Jacek” – dowódca 2. plutonu.

Rejon działania plutonów obejmował m.in. okolice i lasy Czeluśnicy, Nowego Glinika i Łajsc.

Grupa szebieńska W Szebniach działała grupa żołnierzy AK związana z placówką „Turkawka”. Organizatorem oddziału AK na terenie Szebni był ppor. Eugeniusz Tomaszewski ps. „Korzeń”, a jego zastępcą Adam Choromański ps. „Kwiatek”. Do grupy należeli m.in. Jan Dubiel ps. „Kruczek”, Stanisław Winiarz ps. „Pokrzywka”, Stanisław Kraus ps. „Wiewiórka”, Władysław Dobosz ps. „Florek”, Kazimierz Winiarz ps. „Pancer” i Bolesław Pis ps. „Bratek”. Teren działalności grupy obejmował m.in. lasy Glinika Polskiego, Nowego Glinika i Czeluśnicy.

W ramach placówki działała również Wojskowa Służba Kobiet, której członkinie uczestniczyły m.in. w działalności kwaterunkowej, zaopatrzeniowej i sanitarnej. Do grupy należały m.in. Eugenia Sanokowska ps. „Jadwiga”, Józefa Sanokowska, Jadwiga i Maria Kozłówny ps. „Ciotki”, Stanisława Tomasik-Machowska, Zofia Tomasik, Janina Dubiel ps. „Grażyna”, Irena i Genowefa Myśliwy, Krystyna Dobrowolska ps. „Storczyk” oraz Wiktoria Bochenek.

Patrol „Młodych” W 1942 roku w miejscowości Chrząstówka z inicjatywy Franciszka Żółkosia ps. „Ogień” utworzono sześcioosobowy patrol dywersyjny „Młodych”. Jego dowódcą został Józef Twaróg ps. „Sęp”. W skład patrolu wchodzili także Tadeusz Dubiel ps. „Sosna”, Władysław Dubiel ps. „Władek”, Tadeusz Jucha ps. „Dąb”, Eugeniusz Szerląg ps. „Strzała” oraz Franciszek Wójcik ps. „Gawron”. Organizacja AK w Chrząstówce liczyła łącznie 18 osób.

Zrzuty i magazyny broni W zasięgu działalności placówki znajdowało się pole zrzutowe w rejonie Bieździadki, przy lesie warzyckim. Odbiorem zrzutów i przewożeniem ich do miejsc ukrycia zajmowali się m.in. żołnierze plutonu Jana Betleja ps. „Rafałek” z Warzyc oraz patrol z Chrząstówki.

W ogrodzie dworskim w Szebniach Jan Dubiel wraz z bratem Michałem zorganizował punkt szkoleniowy i schowek dla broni pochodzącej ze zrzutów. Jeden z głównych magazynów broni Obwodu AK Jasło powstał w stodole Franciszka Żółkosia ps. „Ogień” w Chrząstówce-Dębinie. W jego budowie uczestniczył Paweł Puchała ps. „Dębina”, a o jego istnieniu wiedzieli m.in. Wiktoria Żółkoś z Pomprowiczów ps. „Wikła” oraz Jakub Pomprowicz z Moderówki.

Drugi magazyn, przeznaczony na potrzeby samej placówki, znajdował się u Władysława Betleja ps. „Kłoda”. Do magazynów trafiała m.in. broń i amunicja pochodząca ze zrzutu przeprowadzonego w nocy z 9 na 10 kwietnia 1944 roku na polach Bieździadki.

Prasa konspiracyjna W latach 1940–1943 w Warzycach funkcjonował punkt redakcji i kolportażu prasy podziemnej Obwodu ZWZ-AK Jasło. Na podstawie nasłuchu radiowego opracowywano tam informacje publikowane w prasie konspiracyjnej, m.in. w „Biuletynie Informacyjnym” i piśmie „Ku Wolności”. W działalność tę byli zaangażowani Jan Gałuszka ps. „Gebels” oraz Eugenia Sanokowska ps. „Jadwiga”.

Do placówki docierały również inne wydawnictwa konspiracyjne, w tym „Sursum Corda” i „Siew”. W kolportażu uczestniczyli m.in. Władysław Bożek ps. „Pazur”, Radosław Bochenek ps. „Radek” oraz Ferdynand Pasterczyk.

Wywiad i działalność kolejowa Jednym z ważniejszych zadań wywiadowczych placówki była obserwacja niemieckiego lotniska w Moderówce. Prowadził ją Zbigniew Grochowski ps. „Zygzak” przy udziale Józefa Fortuny. Obserwowano ruch lotniczy oraz typy i oznaczenia samolotów, a uzyskane informacje przekazywano drogą konspiracyjną.

W Moderówce funkcjonował również punkt kontaktowy placówki, mieszczący się w lokalu określanym jako „Gasthaus”, w budynku należącym do Franciszki Sitek-Wnęk. Położenie punktu w sąsiedztwie niemieckiego lotniska, stacji kolejowej, poczty, dworu oraz Szkoły Straży Przemysłowej dla Ukraińców sprzyjało prowadzeniu działalności wywiadowczej. Zbierano tam informacje dotyczące ruchu lotniczego, transportów na linii kolejowej Jasło–Rzeszów oraz działalności ukraińskiego ośrodka szkoleniowego. W punkcie kontaktowym spotykali się m.in. Władysław Dąbek ps. „Łado”, Franciszek Żółkoś ps. „Ogień”, Stanisław Pomprowicz ps. „Student”, Roman Bochenek ps. „Chmura”, Stanisław Bożek ps. „Bosta”, Gerard Dołęga ps. „Jerzy” i Mieczysław Bińkowicz ps. „Żurnal”.

W działalność wywiadowczą i konspiracyjną na kolei zaangażowani byli m.in. Witold Wójcik ps. „Robert”, Antoni Grochowski i Roman Śmigla pracujący na stacjach w Tarnowcu i Moderówce, Józef Pietrzyk w Przybówce, Jan Czyż w Jedliczu oraz Karol Kołodziej, Stanisław Grochowski i Józef Zychowicz w Jaśle. Kolejarze obserwowali i notowali ruch niemieckich transportów wojskowych kierowanych na wschód, ułatwiali przekazywanie wiadomości i przesyłek konspiracyjnych oraz przewóz osób ukrywających się.

Na odcinku kolejowym Moderówka–Przybówka prowadzono również działania sabotażowe. Z przejeżdżających składów zrzucano węgiel, odłączano wagony oraz powodowano zatrzymywanie pociągów przed semaforami. Placówka utrzymywała także łączność z placówką AK „Fiołek” działającą w rejonie Frysztaka i Przybówki.

Z miejscową konspiracją związany był również proboszcz parafii w Szebniach ks. Józef Opioła. Wspierał członków AK, ostrzegał ich w sytuacjach zagrożenia oraz pomagał chronić konspiratorów przed dekonspiracją.

Działania bojowe Aktywność zbrojna placówki zwiększyła się w połowie 1944 roku. W czerwcu patrol dowodzony przez Antoniego Wietechę ps. „Jacek” uczestniczył w akcji na mleczarnię w Tarnowcu, a na początku sierpnia w ataku na dwa niemieckie samochody, podczas którego zdobyto broń, amunicję, mapy, busole i dokumenty.

Latem 1944 roku żołnierze grupy szebniańskiej przeprowadzili akcję przeciwko Niemcom na stacji kolejowej w Moderówce. Wzięli w niej udział Jan Dubiel, Władysław Lubaś ps. „Zetor”, Jan Warżołek ps. „Chętny” i Stanisław Winiarz ps. „Pokrzywka”.

Około 10 lipca 1944 roku oddział dywersyjny dowodzony przez ppor. Eugeniusza Tomaszewskiego ps. „Korzeń”, w którego składzie znajdował się m.in. Roman Bochenek ps. „Chmura”, stoczył potyczkę z oddziałem niemieckim w Bieździadce.

Pod koniec lipca 1944 roku patrol z Chrząstówki, dowodzony przez Józefa Twaroga ps. „Sęp”, przeprowadził akcję przeciwko Niemcom z obsługi lotniska w Moderówce. W akcji uczestniczyli również Franciszek Wójcik ps. „Gawron”, Tadeusz Jucha ps. „Dąb” i Władysław Dubiel ps. „Władek”. Według Zofii Macek patrol około godz. 22 natknął się na terenie Chrząstówki na dwóch Niemców; w wyniku krótkiego starcia jeden z nich został zabity, a drugi zdołał zbiec. Macek datuje wydarzenie na 29 lipca 1944 roku, natomiast inne źródło podaje datę 28 lipca.

Akcja „Burza” Od 24 lipca 1944 roku Obwód AK Jasło rozpoczął przygotowania do akcji „Burza”. W ramach odtwarzanego 5 Pułku Strzelców Podhalańskich AK utworzono 4. kompanię II batalionu dowodzoną przez por. Władysława Dąbka ps. „Łado”.

Placówka Tarnowiec „Turkawka” została podporządkowana podobwodowi „Centrum”, dowodzonemu przez kpt. Józefa Burdę ps. „Sęk II”. Kompanię Dąbka tworzyli żołnierze m.in. z Szebni, Warzyc, Tarnowca, Chrząstówki, Moderówki, Dobrucowej, Sądkowej, Roztok, Brzezówki, Męcinki, Bukowej i Kołaczyc.

W skład kompanii wchodziły trzy plutony: 1. pluton – dowodzony przez Felicjana Niedźwiedzkiego ps. „Skała”, 2. pluton – dowodzony początkowo przez Jana Betleja ps. „Rafałek”, a następnie przez ppor. Władysława Owsiaka ps. „Wacek”, 3. pluton – dowodzony przez Antoniego Wietechę ps. „Jacek”.

Około 10 sierpnia 1944 roku Dąbek zarządził mobilizację. Punkt zbiórki znajdował się w Szebniach-Sadebrzy, w zaroślach nad Jasiołką, w pobliżu gospodarstwa rodziny Dąbków. Początkowo stawiło się ponad 20 żołnierzy, a następnie dołączali kolejni z Tarnowca, Dobrucowej, Brzezówki i Warzyc. Ze względu na niedostateczną ilość uzbrojenia część zmobilizowanych otrzymała jedynie granaty.

Kompania przeszła następnie w rejon Czeluśnicy, Gąsówki, Glinika Polskiego, Nowego Glinika, Nienaszowa i Toków, skąd prowadzono działania przeciwko wojskom niemieckim. 9 września 1944 roku w rejonie Glinika Polskiego kompania zetknęła się z oddziałami sowieckimi i wspólnie z nimi uczestniczyła w działaniach przeciw Niemcom w rejonie Wrocanki i Chlebnej.

Pod koniec września rozpoczęła się stopniowa demobilizacja kompanii. Żołnierzy zwalniano do domów, a broń została ukryta. Proces demobilizacji trwał do początku października 1944 roku.

Upamiętnienie 15 sierpnia 1992 roku w kościele parafialnym Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Tarnowcu odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą żołnierzom Placówki AK Tarnowiec „Turkawka”. Jej fundatorem był mieszkający w Stanach Zjednoczonych były dowódca placówki, kpt. Władysław Dąbek ps. „Łado”.

W uroczystości uczestniczyła delegacja oraz poczet sztandarowy jasielskiego środowiska Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej„Biuletyn Informacyjno-Historyczny” ŚZŻAK, 1996, s. 8..

Zobacz też Władysław Dąbek Akcja „Burza” Tarnowiec (województwo podkarpackie) Moderówka

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Tarnowiec (województwo podkarpackie) Kategoria:Armia Krajowa