W kleszczach lęku () – nowela autorstwa pisarza Henry’ego Jamesa, opublikowana po raz pierwszy w 1898 roku w dwunastu odcinkach na łamach czasopisma , a następnie wydana w formie książkowej w zbiorze The Two Magics.

Utwór zaliczany jest do klasyki literatury gotyckiej oraz horroru psychologicznego i należy do najczęściej analizowanych dzieł Jamesa. Historia opowiada o guwernantce, która obejmuje opiekę nad dwójką osieroconych dzieci mieszkających w odizolowanej posiadłości Bly. Z czasem nabiera przekonania, że dom nawiedzają duchy dwojga zmarłych służących, wywierające wpływ na jej podopiecznych.

Po sukcesach Daisy Miller i Portretu damy zainteresowanie twórczością Jamesa osłabło, a niepowodzenie sztuki skłoniło go do powrotu do pisania prozy. Inspiracją do napisania W kleszczach lęku była historia o nawiedzonej posiadłości opowiedziana mu przez , arcybiskupa Canterbury, a dodatkową motywację stanowiły problemy finansowe oraz zamówienie złożone przez czasopismo „Collier’s Weekly”. Interesując się parapsychologią i zjawiskami nadprzyrodzonymi, James podyktował nowelę swojemu sekretarzowi Williamowi MacAlpine’owi, kończąc rękopis pod koniec 1897 roku.

Nowela doczekała się adaptacji muzycznych i teatralnych. Na jej podstawie powstały m.in. opera Benjamina Brittena Obrót śruby, balety oraz kilka adaptacji scenicznych autorstwa Williama Archibalda, i Rebecci Lenkiewicz. Powstały także adaptacje ekranowe – w latach 1955–2000 zrealizowano szesnaście filmów i przedstawień telewizyjnych opartych na utworze, a kolejne ekranizacje powstawały również w XXI wieku.

Okoliczności powstania utworu mały|, posiadłość Jamesa Po sukcesie takich utworów jak Daisy Miller (1878) i Portret damy (1881) zainteresowanie twórczością Henry’ego Jamesa stopniowo malało. W 1895 roku odbyła się premiera jego sztuki , której nieprzychylne przyjęcie skłoniło pisarza do powrotu do prozy. W tym okresie zmagał się również z problemami finansowymi. Pogarszał się także jego stan zdrowia – cierpiał na postępującą dnę moczanową – a ponadto zmarło kilka bliskich mu osób, m.in. siostra oraz pisarze Robert Louis Stevenson i Constance Fenimore Woolson. Inspiracją do napisania noweli była historia opowiedziana Jamesowi przez , arcybiskupa Canterbury, podczas wizyty w jego domu. Benson usłyszał ją wcześniej od jednej z kobiet. Opowiadała ona o wiejskiej posiadłości zamieszkiwanej przez dzieci pozostające pod wpływem zdemoralizowanych służących, którzy nakłaniali je do złego postępowania. Po śmierci służba miała powracać jako zjawy nawiedzające dzieci.

W 1897 roku czasopismo zapłaciło Jamesowi 150 dolarów () za prawa do publikacji odcinkowej i książkowej powieści O czym wiedziała Maisie. Autor rozpoczął pracę nad powieścią, jednak przerwał ją po otrzymaniu kolejnego zlecenia. Pod koniec 1897 roku przyjął zamówienie od „Collier’s Weekly” na napisanie dwuczęściowej historii o duchach do publikacji w odcinkach. Ponieważ właśnie podpisał umowę najmu domu w Rye, uznał zlecenie za dodatkowe źródło dochodu. Redakcja zapłaciła mu 900 dolarów () za prawa do publikacji odcinkowej.

James interesował się parapsychologią i zjawiskami nadprzyrodzonymi. Do grona jego znajomych należeli współzałożyciele , natomiast jego brat William James pełnił funkcję prezesa stowarzyszenia w latach 1894–1896. Od czasu pracy nad O czym wiedziała Maisie coraz trudniej było mu pisać odręcznie, dlatego rękopiśmiennie prowadził już właściwie tylko dzienniki. W kleszczach lęku dyktował swojemu sekretarzowi Williamowi MacAlpine’owi, który sporządzał stenogram, a następnego dnia przynosił tekst przepisany na maszynie. Ponieważ taki sposób pracy wydawał się Jamesowi zbyt powolny, kupił własną maszynę do pisania i odtąd dyktował tekst bezpośrednio przy niej. Rękopis ukończył w grudniu 1897 roku.

Pierwsze wydanie Utwór ukazywał się od 27 stycznia do 16 kwietnia 1898 roku w dwunastu odcinkach na łamach amerykańskiego tygodnika „Collier’s Weekly”. Publikacji towarzyszyły ilustracje, tytułową wykonał John La Farge, natomiast ilustracje do poszczególnych odcinków przygotował . James nie był zadowolony z publikacji ilustracji na które nie miał wpływu, jego zdaniem przedstawienie postaci i zjaw ograniczało wyobraźnię czytelników. W październiku 1898 roku nowela została wydana w tomie The Two Magics wraz z opowiadaniem Covering End, opublikowanym przez oficyny Macmillan Publishers w Nowym Jorku oraz w Londynie.

Dziesięć lat po pierwszym wydaniu Henry James zrewidował tekst na potrzeby – autorskiej monografii swoich dzieł. Autor napisał wstęp, w którym opisał okoliczności powstania noweli, źródła inspiracji oraz własne założenia dotyczące budowania napięcia i grozy. Odniósł się także do krytyki noweli ze strony naukowców, komentując, że jako autor musiał wybrać pomiędzy pisaniem zgodnie z nauką i pisaniem dobrej książki. Francuski przekład Le Tour d’écrou ukazał się w 1929 roku, natomiast hiszpańskie tłumaczenie Otra vuelta de tuerca w przekładzie wydano w 1945 roku w Argentynie. W Polsce nowela została po raz pierwszy opublikowana w 1959 roku pod tytułem W kleszczach lęku w przekładzie Witolda Pospieszały. W 2015 roku W.A.B. wydało nowy przekład pod tytułem Dokręcanie śruby.

Fabuła Grupa znajomych spotyka się i opowiada sobie historie o duchach. Jeden z uczestników, Douglas, zapowiada odczytanie rękopisu pozostawionego przez zmarłą wiele lat wcześniej guwernantkę, którą znał osobiście. Rękopis opisuje wydarzenia rozgrywające się w posiadłości Bly w hrabstwie Essex. Młoda kobieta zostaje zatrudniona przez mężczyznę jako opiekunka jego siostrzeńców – Milesa i Flory. Mężczyzna mieszka w Londynie i nie angażuje się w ich wychowanie. Zaznacza, że guwernantka ma samodzielnie rozwiązywać wszystkie problemy i nie kontaktować się z nim w żadnych sprawach dotyczących dzieci.

Po przybyciu do Bly bohaterka poznaje Florę oraz panią Grose, zarządzającą domem. Wkrótce ze szkoły powraca również Miles. Jednocześnie przychodzi list od dyrektora informujący, że chłopiec został wydalony z internatu, lecz powód tej decyzji nie zostaje wyjaśniony. Miles unika rozmów na ten temat, a guwernantka rezygnuje z dalszych pytań. Po pewnym czasie kobieta zaczyna dostrzegać na terenie posiadłości mężczyznę oraz kobietę. Nieznane postacie pojawiają się niespodziewanie i znikają równie nagle, a pozostali mieszkańcy domu zdają się ich nie zauważać. Guwernantka opisuje ich pani Grose, która rozpoznaje w nich Petera Quinta – nieżyjącego kamerdynera – oraz poprzednią guwernantkę, pannę Jessel. Dowiaduje się również, że oboje za życia utrzymywali bliskie relacje z dziećmi i zmarli przed jej przybyciem do Bly.

Bohaterka nabiera przekonania, że duchy próbują odzyskać wpływ nad Milesem i Florą. Zaczyna uważnie obserwować zachowanie dzieci, doszukując się oznak kontaktów z nadprzyrodzonymi istotami. Flora opuszcza dom, podczas gdy Miles odwraca uwagę guwernantki grą na fortepianie. Kobieta wraz z panią Grose odnajduje Florę nad jeziorem. Guwernantka jest przekonana, że dziewczynka rozmawia z duchem panny Jessel, którego sama wyraźnie widzi. Flora stanowczo zaprzecza jednak obecności zjawy i odrzuca oskarżenia guwernantki.

Obawiając się o bezpieczeństwo dziewczynki, guwernantka postanawia wysłać Florę wraz z panią Grose do Londynu, do jej wuja. W Bly pozostaje sama z Milesem. Chłopiec przyznaje wówczas jedynie, że został wydalony ze szkoły z powodu pewnych wypowiedzi, lecz twierdzi, że nie pamięta ani ich treści, ani osób, do których były skierowane. Podczas ostatniej rozmowy guwernantka ponownie dostrzega ducha Petera Quinta za oknem. Próbuje ochronić Milesa przed jego wpływem i zapewnia chłopca, że został uwolniony spod władzy zjawy. Chwilę później odkrywa jednak, że Miles umiera w jej ramionach.

Adaptacje mały|Flora i Miles, fragment opery Brittena, 2019

Scena Nowela doczekała się licznych adaptacji muzycznych i teatralnych. Na jej podstawie Benjamin Britten skomponował operę Obrót śruby, której premiera odbyła się w 1954 roku. Utwór stał się także inspiracją dla baletu Shadow-Reach, stworzonego przez Domy’ego Reitera Soffera dla i zespołu Irish Ballet Company (1979), oraz muzyki baletowej skomponowanej przez (1980). Na podstawie noweli powstało również kilka adaptacji teatralnych. William Archibald napisał sztukę (1950), natomiast przygotował własną adaptację zatytułowaną The Turn of the Screw (1996). Kolejna adaptacja pod tym samym tytułem, autorstwa Rebecci Lenkiewicz, miała premierę w styczniu 2013 roku w londyńskim jako koprodukcja z Hammer.

Film Nowela była wielokrotnie adaptowana na potrzeby kina i telewizji. W latach 1955–2000 powstało łącznie szesnaście ekranizacji. Jedną z pierwszych była 36 minutowa telewizyjna adaptacja z lat 50. XX w. do której scenariusz napisał Gore Vidal. Do najbardziej znanych ekranizacji należą (1961) w reżyserii Jacka Claytona oraz opisujący wydarzenia sprzed historii przedstawionej w noweli (1972) w reżyserii Michaela Winnera. Wśród kolejnych pełnometrażowych adaptacji znajdują się hiszpańskojęzyczna Otra vuelta de tuerca (1985) w reżyserii , The Turn of the Screw (1992) w reżyserii , osadzony w realiach lat 60., (1999) w reżyserii Antoniego Aloya, (2006) w reżyserii oraz (2020) w reżyserii Florii Sigismondi.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Amerykańskie nowele Kategoria:Twórczość Henry’ego Jamesa Kategoria:Utwory literackie z 1898