Inżynieria sądowa (ang. forensic engineering) – zastosowanie wiedzy i metod inżynierskich do badania przyczyn awarii, uszkodzeń i innych zdarzeń technicznych, w szczególności w sprawach związanych z postępowaniami prawnymi lub innymi formami rozstrzygania sporów.
Przedmiotem badań mogą być konstrukcje, maszyny, urządzenia, materiały, produkty i inne systemy techniczne. Analiza może służyć ustaleniu mechanizmu uszkodzenia, okoliczności jego powstania oraz czynników, które doprowadziły do badanego zdarzenia.
Zakres Inżynieria sądowa ma charakter interdyscyplinarny. W zależności od rodzaju badanego zdarzenia wykorzystuje wiedzę z różnych specjalności inżynierskich, m.in. inżynierii mechanicznej, budownictwa, inżynierii materiałowej i elektrotechniki. Inżynierowie zajmujący się tą dziedziną mogą specjalizować się w jednej lub kilku dziedzinach technicznych.
Badania mogą dotyczyć m.in. awarii konstrukcji, maszyn i urządzeń, uszkodzeń produktów oraz wypadków. Analizie podlegają zarówno fizyczne uszkodzenia elementów, jak i przypadki, w których nieprawidłowe działanie systemu ma inne podłoże techniczne.
Przebieg badania Sposób prowadzenia badania zależy od charakteru zdarzenia i dostępnego materiału. Postępowanie rozpoczyna się od określenia badanego problemu i zebrania danych. Informacje mogą pochodzić z obserwacji, dokumentacji, badań, eksperymentów i obliczeń.
Zebrane dane są następnie analizowane przy użyciu wiedzy i metod właściwych dla danego zagadnienia technicznego. Wyniki mogą być porównywane z wartościami odniesienia, wymaganiami technicznymi lub znanymi właściwościami badanego systemu. Na tej podstawie formułowane są ustalenia dotyczące przebiegu i przyczyn zdarzenia.
W zależności od przedmiotu badania mogą być wykorzystywane m.in. oględziny, pomiary, obliczenia, modelowanie oraz badania laboratoryjne. W przypadku analizy materiałów zastosowanie znajdują metody służące określaniu właściwości i mechanizmów uszkodzenia materiału. W analizie zdarzeń wykorzystuje się również dokumentację fotograficzną oraz, zależnie od potrzeb, fotogrametrię i inne techniki pomiarowe.
Zastosowanie w postępowaniach prawnych Wyniki badań z zakresu inżynierii sądowej mogą być wykorzystywane w postępowaniach sądowych, arbitrażu i innych formach rozstrzygania sporów. Inżynier może przygotować raport przedstawiający ustalenia techniczne, a także występować jako ekspert i przedstawiać wyniki przeprowadzonych badań.
Według American Society of Civil Engineers inżynieria sądowa obejmuje zarówno badanie awarii i problemów dotyczących funkcjonowania obiektów technicznych, jak i przedstawianie ustaleń wynikających z takich badań przed sądem.
W polskim postępowaniu sądowym zagadnienia wymagające wiadomości specjalnych mogą być przedmiotem opinii biegłego sądowego. Inżynier posiadający wiadomości specjalne z określonej dziedziny techniki może pełnić funkcję biegłego sądowego, jeżeli spełnia wymagania przewidziane dla biegłych i zostanie ustanowiony przez prezesa właściwego sądu okręgowego. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych osoba ustanawiana biegłym musi m.in. posiadać teoretyczne i praktyczne wiadomości specjalne w danej gałęzi nauki, techniki, sztuki, rzemiosła lub innej umiejętności. Posiadanie tych wiadomości powinno zostać wykazane dokumentami lub innymi dowodamiRozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 stycznia 2005 r. w sprawie biegłych sądowych, Dz.U. 2005 nr 15 poz. 133, § 12..
Przykłady badań Jednym z historycznych przykładów badania przyczyn katastrofy konstrukcji była katastrofa mostu Dee w Chester w 1847 roku. Podczas przejazdu pociągu część mostu uległa zawaleniu. W prowadzonym po katastrofie dochodzeniu badano elementy konstrukcji i zachowanie dźwigarów pod obciążeniem.
Znanym przykładem badań przyczyn awarii konstrukcji lotniczej były dochodzenia prowadzone po katastrofach samolotów de Havilland Comet w latach 50. XX wieku. Próby przeprowadzone na kadłubie wykazały znaczenie zmęczenia materiału i koncentracji naprężeń w rejonie otworów w kadłubie. Wyniki badań przyczyniły się do zmian w konstrukcji kolejnych wersji samolotu oraz w wymaganiach dotyczących badań zmęczeniowych konstrukcji lotniczych.
Organizacje i działalność Jedną z organizacji zawodowych związanych z inżynierią sądową jest National Academy of Forensic Engineers (NAFE). Organizacja została utworzona w Stanach Zjednoczonych i skupia inżynierów zajmujących się zagadnieniami z zakresu inżynierii sądowej. Prowadzi działalność edukacyjną oraz wydaje recenzowane czasopismo Journal of the National Academy of Forensic Engineers.
W ramach American Society of Civil Engineers działa Forensic Engineering Division. Do jej działalności należy m.in. rozwijanie praktyk i procedur związanych z ograniczaniem liczby awarii, rozpowszechnianie informacji o awariach i ich przyczynach oraz opracowywanie wytycznych dotyczących prowadzenia badań awarii.
W Polsce określenie „inżynieria sądowa” jest używane również przez podmioty prowadzące działalność ekspercką. Kancelaria Inżyniera Sądowego w Białymstoku określa zakres swojej działalności jako obejmujący forensic engineering, analizę przyczyn awarii oraz sporządzanie ekspertyz technicznych.
Publikacje Journal of the National Academy of Forensic Engineers jest recenzowanym czasopismem poświęconym inżynierii sądowej. Publikowane są w nim prace dotyczące różnych specjalności inżynierskich oraz zastosowania wiedzy technicznej w badaniu zdarzeń mogących mieć znaczenie prawne.
Tematyka inżynierii sądowej i analizy awarii jest obecna również w czasopismach branżowych, m.in. Engineering Failure Analysis.
Zobacz też biegły sądowy awaria techniczna inżynieria materiałowa badania nieniszczące kryminalistyka
Przypisy
Kategoria:Technika