Narodowa Republikańska Liga Grecka ( – EDES) – organizacja greckiego ruchu oporu utworzona w okresie okupacji Grecji przez państwa Osi podczas II wojny światowej.
Była to największa spośród niekomunistycznych organizacji greckiego ruchu oporu; jej skrzydło zbrojne – Narodowe Oddziały Greckich Partyzantów (gr. Εθνικές Ομάδες Ελλήνων Ανταρτών – EOEA) – koncentrowało swoje działania militarne w regionie Epiru. Od 1943 roku EDES wchodziła w konflikty z kierowanym przez komunistów Narodowym Frontem Wyzwoleńczym (EAM), co zapoczątkowało serię starć wewnętrznych prowadzących ostatecznie do wybuchu greckiej wojny domowej.
Powstanie i ideologia Narodowa Republikańska Liga Grecka została założona 9 września 1941 roku przez byłego oficera armii greckiej, pułkownika Napoleona Zerwasa – zwolennika polityki Elefteriosa Wenizelosa (wenizelistę), usuniętego z wojska po nieudanym zamachu stanu w 1935 roku – oraz dwóch jego współpracowników: Leonidasa Spaisa i Iliasa Stamatopoulosa.
Statut założycielski EDES wyraźnie domagał się „ustanowienia w Grecji ustroju republikańskiego o charakterze socjalistycznym” oraz „ujawnienia [...] zdrady byłego króla Jerzego II i kliki związanej z tzw. dyktaturą 4 sierpnia”, wzywając do gruntownego oczyszczenia struktur państwowych oraz greckiego życia społecznego i publicznego z osób, które „nie udowodniły swoimi czynami, że są republikańskimi patriotami [i posiadają] socjalistyczną świadomość”. Dokument uznawał przebywającego na emigracji, wpływowego generała i wenizelistę Nikolaosa Plastirasa za nominalnego przywódcę politycznego organizacji, choć – z powodu jego pobytu we Francji – nie uzyskano wcześniej jego zgody na objęcie tej funkcji. W tamtym czasie w tekście nie zawarto jednak żadnej wyraźnej wzmianki o zbrojnym oporze przeciwko siłom okupacyjnym.
Tego samego dnia Komninos Pyromaglou, przyjaciel i współpracownik Plastirasa, wyjechał z Nicei – gdzie przebywał Plastiras – do Grecji. Otrzymał od generała upoważnienie do utworzenia w jego imieniu organizacji republikańskiej o charakterze socjalistycznym oraz do przygotowania jej działań wymierzonych zarówno w „okupanta”, jak i przeciwko powrotowi monarchii. Po przybyciu do Aten 23 września Pyromaglou nawiązał kontakty z kręgami republikańskimi, a po porozumieniu się z Zerwasem objął funkcję w dowództwie EDES. W październiku powołano pięcioosobowy Komitet Wykonawczy, w którym Pyromaglou – jako przedstawiciel Plastirasa – pełnił funkcję sekretarza generalnego, a Zerwas był jednym z członków.
W miarę rozwoju organizacji udało jej się nawiązać łączność z brytyjskim dowództwem w Kairze oraz uzyskać fundusze, uzbrojenie i wytyczne. Pod naciskiem Brytyjczyków, dążących do wsparcia greckiej monarchii, Zerwas wystosował w marcu 1942 roku deklarację lojalności wobec króla Jerzego II. Oznaczało to ciche zerwanie z wcześniejszą retoryką antyrojalistyczną i zwrot EDES w stronę postawy pro-monarchistycznej.
Organizacja popierała postulaty irredentystyczne, argumentując, że po wojnie Grecja powinna mieć prawo do aneksji części terytoriów Albanii i Bułgarii. W latach 1944–1945, po wycofaniu się sił państw Osi i ich ewakuacji z Grecji, EDES brało udział w wysiedleniu społeczności Albańczyków czamskich (Czamów). Działania te były konsekwencją kolaboracji tej społeczności z okupantem, obejmującej zbrodnie i czystki etniczne wymierzone w miejscową ludność grecką (patrz: zbrodnia w Paramythii). Wysiedlenie zostało zatwierdzone przez Dowództwo Alianckie na Bliskim Wschodzie w dyrektywie nakazującej „wypchnięcie [Czamów] z Grecji do Albanii”. Później Ludowa Republika Albanii oskarżyła Grecję o popełnienie – za pośrednictwem EDES – zbrodni wojennych polegających na atakowaniu wiosek zamieszkanych przez Czamów i mordowaniu ludności cywilnej.
Początki zbrojnego oporu Podobnie jak większość podobnych ugrupowań, EDES początkowo ograniczało swoją działalność do Aten. Dzięki poparciu wielu wpływowych wojskowych związanych z obozem wenizelistycznym i republikańskim, organizacja nawiązała kontakt z EAM i podjęła próby współpracy. Negocjacje zakończyły się fiaskiem z powodu żądań komunistów połączenia EDES z EAM oraz ich nieufności wobec probrytyjskiej postawy Zerwasa.
23 lipca 1942 roku, pod silną presją brytyjską i ponad miesiąc po oficjalnym utworzeniu zbrojnego ramienia EAM – Greckiej Ludowej Armii Wyzwoleńczej (ELAS) – Zerwas wraz z Pyromaglou i garstką towarzyszy wyruszył w góry Valtos w regionie Etolia-Akarnania; był to obszar o długich tradycjach walki partyzanckiej, sięgających jeszcze czasów panowania osmańskiego. Od tego momentu aż do końca okupacji Epir pozostawał głównym terenem działań partyzantów EDES.
Wspierana przez brytyjskich spadochroniarzy, EDES szybko zgromadziła około 100 bojowników. Jej pierwszą poważną akcją była operacja Harling – zniszczenie wiaduktu w Gorgopotamos przez połączone siły brytyjskich komandosów z SOE oraz oddziały EDES i ELAS. Choć ta udana akcja – będąca jednym z największych aktów sabotażu w okupowanej Europie – znacząco podniosła prestiż rodzącego się ruchu oporu, doprowadziła również do poważnego rozłamu między EDES a ELAS: Brytyjczycy głośno podkreślali i wychwalali rolę Zerwasa w operacji, pomijając jednocześnie wkład – znacznie większy pod względem liczebnym – lewicowych sił ELAS. Choć dzięki brytyjskiej mediacji udało się zażegnać spór, zapowiadał on problemy, które miały pojawić się w przyszłości.
24 lutego 1943 roku Zerwas zwrócił się w liście do swojego przyjaciela Antonisa Petsakisa, nakłaniając go do utworzenia oddziału EDES na Peloponezie, zanim ELAS przejmie pełną kontrolę nad tym regionem. Wówczas w Patras założono filię Narodowych Grup Greckich Partyzantów (EOEA), a do lata 1943 roku E. Sewastakis sformował niewielki oddział partyzancki. Peloponeski oddział EDES borykał się z brakiem broni i amunicji, co skłoniło Zerwasa do wystąpienia z prośbą o brytyjski zrzut zaopatrzenia w regionie Achai. Do zrzutu jednak nie doszło, a oddział Sewastakisa – liczący wówczas około 70 ludzi – uległ rozwiązaniu pod koniec lipca.
Oskarżenia o kolaborację Po starciach na dużą skalę między ELAS a EDES, do których doszło w październiku 1943 roku, Zerwas nawiązał kontakt z Niemcami i rozpoczął rozmowy na temat możliwości współpracy przeciwko ELAS. W lutym 1944 roku Zerwas oraz dowódca XXII Korpusu Górskiego, Hubert Lanz, zawarli „dżentelmeńską umowę”. Na jej mocy obie strony miały zawiesić działania zbrojne przeciwko sobie, wymieniać się ograniczonymi informacjami na temat ELAS przed planowanymi operacjami przeciwko komunistom oraz podjąć pełną współpracę w przypadku, gdyby EDES znalazło się na skraju upadku. Według oficera 1 Dywizji Górskiej, Karla Heinza Rotfuchsa, porozumienie to utrzymywano w tajemnicy przed zdecydowaną większością członków EDES. Ukrywano je również przed Brytyjczykami, aby EDES mogła nadal otrzymywać od nich wsparcie materiałowe. Wycofując się z Epiru, Niemcy zadbali o to, by pozostawione przez nich wyposażenie trafiło w ręce EDES, a nie ELAS. ELAS wielokrotnie oskarżała konkurencyjne organizacje, a w szczególności EDES, o kolaborację z siłami okupacyjnymi. W trakcie starć zbrojnych między ELAS a EDES w Atenach rozgorzała wojna propagandowa; ELAS zarzucała EDES kolaborację, argumentując to m.in. faktem, że organizacja ta była wyraźnie pomijana w atakach niemieckiej propagandy, co uwiarygodniało te oskarżenia w oczach opinii publicznej.
Z drugiej strony Stylianos Gonatas – początkowo przywódca polityczny EDES w Atenach – naraził się tej organizacji, ponieważ popierał kolaboracyjne Bataliony Bezpieczeństwa i zachęcał młodych oficerów do wstępowania w ich szeregi, co wywołało wrogość ugrupowań EAM wobec jego osoby. Niemiecka 12 Armia podjęła krótkotrwałą próbę pozyskania sił EDES i wykorzystania ich do walki z ELAS, jednak inicjatywa ta zakończyła się niepowodzeniem, a w lipcu 1944 roku EDES wznowiła ataki.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Partyzantka Kategoria:Grecki ruch oporu podczas II wojny światowej Kategoria:Organizacje antyfaszystowskie Kategoria:Historia Grecji 1941–1944 Kategoria:Wojsko greckie Kategoria:Grecja w XX wieku Kategoria:Jednostki organizacyjne wojska utworzone w 1941 Kategoria:Jednostki organizacyjne wojska rozwiązane w 1944 Kategoria:Antyfaszyzm w Grecji