Vitex trifolia L. – gatunek rośliny z rodzaju niepokalanek z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), dawniej zaliczany do werbenowatych (Verbenaceae). Występuje w strefie tropikalnej i subtropikalnej Starego Świata – od Afryki Wschodniej i Madagaskaru przez Azję Południową i Południowo-Wschodnią, Chiny, Tajwan i japońskie wyspy Riukiu po Australię, Nową Gwineę oraz liczne wyspy Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku. Jako gatunek introdukowany został odnotowany m.in. w Amerykach, na Seszelach, Wyspie Wniebowstąpienia i w Tunezji. Jest to krzew lub drzewo o aromatycznych, zwykle trójlistkowych liściach, drobnych grzbiecistych kwiatach zebranych w tyrsy i purpurowych, czerniejących owocach. Gatunek ma bardzo szeroki zasięg i status najmniejszej troski (LC) na Czerwonej liście IUCN, jednak badania genetyczne wskazują na niską różnorodność genetyczną, co uzasadnia ochronę dzikich zasobów. Roślina zawiera liczne metabolity wtórne, m.in. diterpeny labdanowe, flawonoidy i olejki eteryczne, którym przypisuje się działanie przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe, larwobójcze i inne. W całym zasięgu występowania stosowana jest jako roślina lecznicza. Owoce stanowią surowiec leczniczy znany w medycynie chińskiej jako Fructus Viticis (manjingzi). W regionie Pacyfiku roślina jest powszechnie używana w leczeniu zatrucia toksynami rybnymi ciguatera.
Rozmieszczenie geograficzne Naturalny zasięg Vitex trifolia obejmuje rozległe obszary tropikalne i subtropikalne Starego Świata. W Afryce występuje w Kenii, Tanzanii, Mozambiku, Somalii oraz prowincji KwaZulu-Natal w Republice Południowej Afryki. Na wyspach zachodniego Oceanu Indyjskiego obecny jest na Madagaskarze, Komorach i Mauritiusie. W Azji występuje w Afganistanie, Iranie, Nepalu, Indiach (w tym Asamie), Bangladeszu, na Sri Lance, w Mjanmie, Tajlandii, Laosie, Kambodży, Wietnamie, na Półwyspie Malajskim, Borneo, Jawie, Sumatrze, Celebesie, Małych Wyspach Sundajskich, Molukach, Filipinach i Andamanach. Ponadto obecny jest w Chinach (część północno-środkowa, południowo-środkowa i południowo-wschodnia, na Hajnanie), na Tajwanie oraz japońskim archipelagu Riukiu. Zasięg gatunku w Australii i Oceanii obejmuje Australię Zachodnią, Terytorium Północne, Queensland i Nową Południową Walię, Nową Gwineę, Archipelag Bismarcka, Wyspy Salomona, Vanuatu, Nową Kaledonię, Fidżi, Samoa, Tonga, Niue, Wyspy Cooka, Wyspy Towarzystwa, Markizy, Tuamotu, Tubuai, Wallis i Futuna, Karoliny, Mariany, Wyspy Marshalla, Nauru, Wyspy Gilberta, Wyspy Line oraz atol Wake.
Jako gatunek introdukowany Vitex trifolia notowany jest na Florydzie, Hawajach, w południowo-wschodnim Meksyku, Kostaryce, Salwadorze, Nikaragui, Portoryko, na Bahamach i Trynidad i Tobago, a także na Wyspie Bożego Narodzenia, Wyspach Kokosowych, Seszelach, Wyspie Wniebowstąpienia i w Tunezji.
Morfologia thumb|left|Vitex trifolia Pokrój Krzew lub małe drzewo osiągające wysokość od 1 do 6,5 metra. Na wybrzeżach morskich rośnie jako forma płożąca, nie zakorzeniająca się w węzłach, i osiąga 60 cm wysokości. Kora gładka do drobno spękanej, jasnobrązowa lub ciemnoszara. Średnica pnia osiąga 10 cm, rzadko do 30 cm.
Liście Ulistnienie rośliny jest naprzeciwległe. Liście są (1-)3-listkowe. Ogonki liściowe mają długość 0,4–5,5 cm. Blaszka listka szczytowego w liściach trójlistkowych jest odwrotnie jajowata do odwrotnie lancetowatej, w liściach jednolistkowych eliptyczna do lancetowatej. Wierzchołki listków są ostre, rzadko zaostrzone. Nasada listków w liściach trójlistkowych jest zwężona, a w jednolistkowych zaokrąglona lub klinowata. Blaszki są całobrzegie. Ich górna powierzchnia ma barwę jasno- do ciemnozielonej, jest matowa, naga lub z włoskami obecnymi tylko na żyłkach. Dolna powierzchnia jest bladozielona do srebrzystobiałej lub niekiedy purpurowej, aksamitna. Listek szczytowy osiąga długość 2,2–9,1 cm i szerokość 1,1–3,1 cm, a jego ogonek bądź jest nieobecny, bądź ma długość do 0,9 (rzadko do 1,4) cm. Listki boczne osiągają wymiary 1,4–7,6×0,5–2,6 cm i są siedzące. Użyłkowanie listków jest pierzaste i składa się z od 9 do 14 par żyłek bocznych, słabo wyniesionych, widocznych po obu stronach. Włoski są purpurowe, przylegające, z proszkowatą wydzieliną na komórce szczytowej. Ogonki listków są okrągłe na przekroju i pokryte drobno skręconymi włoskami. Po roztarciu liście są aromatyczne. Ich zapach jest podobny do aromatu nagietka lub aksamitki.
Kwiaty Zebrane są w wyrastające szczytowo tyrsy, złożone z luźnych skupień wierzchotek. Oś kwiatostanu jest czworokątna na przekroju, ma długość od 5,4 do 18,1 cm, jest gładka, czasem nabiegła fiołkoworóżowo lub purpurowo. Przysadki mają do 2 mm długości, są jajowate do równowąskich, odstające, zwykle trwałe, aksamitne, zasychające w tym samym kolorze co reszta kwiatostanu. Kwiaty są 5-krotne, grzbieciste, czasem słodko pachnące. Kielich jest 5-działkowy. Na długości 1–2,8 mm działki zrośnięte są w rurkę, powyżej wolne. Łatki mają wymiary 2–7×3–9 mm i wierzchołki ostre do zaostrzonych. Na kielichu obecne są liczne gruczoły. W czasie kwitnienia kielich ma średnicę 2–3 mm, która zwiększa się w okresie owocowania do 5–6 mm, zakrywając większość dojrzałego owocu. Korona kwiatu jest bladopurpurowa do niebieskiej, 5-płatkowa. Płatki są zrośnięte u nasady, całobrzegie, na zewnątrz pokryte przylegającymi włoskami. Gruczoły na płatkach korony są nieliczne. Rurka korony osiąga długość 3,1–7 mm. Warga przednia jest łopatkowata, odgięta, osiąga długość 2–5,5 mm i szerokość 2,5–5 mm, ma wierzchołek zaokrąglony do ostrego, dwa wyraźne grzbiety i półksiężycowaty obszar pokryty włoskami w gardzieli. Łatki boczne są wzniesione, mają wymiary 2–3×2–2,5 mm i zaokrąglony wierzchołek. Warga tylna jest 2-łatkowa, łatki są wzniesione, mają długość 1,2–2,2 mm i szerokość 1–2 mm oraz ostry wierzchołek. Pręciki są nieco dwusilne lub równe, osadzone w połowie do dolnej 1/3 rurki korony, wyraźnie z niej wystające. U nasady mają kępkę wzniesionych, prostych, wielokomórkowych włosków, ale poza tym są nagie. Nitki pręcików osiągają długość 3–5,8 mm. Główki pręcików są wielkości około 1 mm i mają barwę beżową do purpurowej. Pylniki są zwykle równoległe, rzadko rozbieżne. Zalążnia jest naga, kulista i ma średnicę 1–1,5 mm, przy wierzchołku pokryta jest gruczołami. Szyjka słupka ma długość 3,6–7 mm, jest purpurowa i naga. Znamię jest 2-łatkowe, a łatki mają długość 0,2–0,7 mm, są zaostrzone i posiadają białawy wyrostek.
Owoce Pestkowce o kształcie szeroko odwrotnie jajowatym do kulistego lub elipsoidalnego, nagie, gładkie, purpurowe, dojrzewając brunatnieją lub czernieją. Po wyschnięciu mają wymiary 2,2–6 × 2,2–6,2 mm. Każdy owoc zawiera cztery małe, czarne nasiona.
Siewka Liścienie są podługowate i mają długość około 5–10 mm. Pierwsza para liści jest jajowata lub eliptyczna, całobrzega lub z 1–3 niewyraźnymi, tępymi ząbkami po każdej stronie. Górna powierzchnia pokryta jest bardzo krótkimi, mięsistymi włoskami, widocznymi przez lupę. Dolna powierzchnia z bardzo drobnymi gruczołkami barwy miodowej, ledwo dostrzegalnymi przez lupę. U siewek, w fazie rozwiniętych dziesięciu liści, blaszki są szerokojajowate, o wierzchołku zaostrzonym i podstawie zaokrąglonej, natomiast listki u wykształconych liści trójlistkowych są mniej więcej eliptyczne, o podstawie klinowatej lub zwężonej i wierzchołku zaostrzonym. Ich górna powierzchnia pokryta jest nielicznymi, bardzo krótkimi, jasnymi włoskami w pobliżu nasady. Ogonek liściowy, łodyga i pąk szczytowy pokryte są gęsto bardzo krótkimi, jasnymi włoskami.
Gatunki podobne Ekotyp płożący może być pomylony z blisko spokrewnionym , który ma jednolistkowe liście i ukorzenia się w węzłach. Ekotyp krzewiasty i drzewiasty jest podobny do , który ma 3–7-listkowe liście, listek środkowy wyraźnie ogonkowy oraz 5-ząbkowy kielich długości owocu.
Biologia thumb|Liście Vitex trifolia thumb|Kwiatostan Vitex trifolia thumb|Kwiat Vitex trifolia thumb|Owoce Vitex trifolia Anatomia Blaszka liściowa ma grubość od 160,18 ± 1,11 µm do 225,97 ± 1,27 µm. Epiderma górna ma grubość od 16,9 ± 0,91 do 25,59 ± 0,85 µm, jest pokryta cienką kutykulą i posiada nieliczne jednokomórkowe, niegruczołowe, stożkowate włoski. Pod epidermą znajduje się dwuwarstwowa hipoderma o grubości od 51,46 ± 1,53 do 56,92 ± 1,21 µm, przy czym druga warstwa jest miejscami przerwana przez 4–18 komórek palisadowych. Mezofil składa się z 4–5 warstw walcowatych komórek palisadowych. W mezofilu zaobserwowano idioblasty, które były duże i izodiametryczne. Poniżej palisady znajduje się miękisz gąbczasty. Dolna epiderma jest cieńsza od górnej i posiada długie, wielokomórkowe włoski gruczołowe oraz niegruczołowe.
Rozwój Kwitnie i owocuje przez cały rok. Według niektórych autorów u rośliny występują dwa okresy kwitnienia w ciągu roku: od marca do maja i od listopada do stycznia. U podstawy korony roślina wytwarza niewielką ilość nektaru bogatego w glukozę. Do potencjalnych zapylaczy zalicza się przedstawicieli pszczół z rodzajów , Apis i . Odnotowano odwiedzanie kwiatów Vitex trifolia przez pszczoły: pszczołę wschodnią, i , motyle: , i oraz osy z gatunku . W przypadku blisko spokrewnionego gatunku Vitex rotundifolia wskazywane są liczne mechanizmy rozprzestrzeniania się nasion za pośrednictwem wody. Podobnie jak w przypadku V. trifolia, rośliny występują na całym obszarze Pacyfiku, w tym na wybrzeżach dwóch kontynentów oraz na licznych wyspach. Rozprzestrzenianie przez ptaki lub wodę to jedyne mechanizmy, które mogłyby umożliwić roślinie zasiedlenie tak odległych terenów. Rozprzestrzenianie nasion przez ptaki jest wysoce nieprawdopodobne, z uwagi na budowę owoców, które pozbawione są mięsistej tkanki bogatej w substancje odżywcze. Takie owoce nie stanowią istotnego źródła pożywienia dla potencjalnych zwierząt przenoszących nasiona. Nie odnotowano również przypadków zjadania owoców przez ptaki – mimo licznych obserwacji terenowych. Owoce pokryte są jednak grubą warstwą hydrofobowych wosków kutykularnych, które chronią je przed wnikaniem wody. Łatwo też utrzymują się na powierzchni wody przez długi czas. Nasiona kiełkują po 17–75 dniach.
Cechy fitochemiczne Z różnych organów Vitex trifolia wyizolowano ponad 190 metabolitów wtórnych, w tym 139 z owoców, 61 z liści, 26 z całych roślin i 17 z korzeni. Badania profilu chemicznego doprowadziły do wyodrębnienia terpenoidów (monoterpenów, seskwiterpenów, diterpenów, triterpenów i fitosteroli), , flawonoidów, , , antrachinonów, kwasów fenolowych, alkaloidów i kwasów tłuszczowych.
Spośród nich najważniejszymi metabolitami występującymi u tego gatunku są diterpeny o strukturze typu labdanu, , 6-acetoksy-9-hydroksy-13(14)-labden-16,15-olid, , i , a także flawonoid witeksykarpina (). Owoce zawierają olejek eteryczny, flawonoidy, takie jak witeksykarpina, sterole, kwasy tłuszczowe i pochodne kwasu benzoesowego.
Większość monoterpenoidów występujących w V. trifolia stanowią irydoidy oraz odpowiadające im glikozydy. Oprócz nich z owoców wyizolowano acykliczny monoterpenoid – witeksoid. W owocach stwierdzono obecność jedynie dwóch seskwiterpenoidów .