thumb|Poczty sztandarowe organizacji kombatantów luksemburskiego ruchu oporu w czasie uroczystości patriotycznej, 2016
Luksemburski ruch oporu () – ogół działań podejmowanych przez ludność Luksemburga przeciwko niemieckim okupantom podczas II wojny światowej.
Gdy w 1940 roku Luksemburg został zaatakowany i anektowany przez nazistowskie Niemcy, zaczęły pojawiać się różne formy oporu miejscowej ludności wobec władz okupacyjnych. Od 1941 roku powstawały pierwsze zorganizowane grupy oporu działające w konspiracji. Ich tajne działania obejmowały m.in. pomoc więźniom politycznym oraz osobom uchylającym się od poboru do niemieckich sił zbrojnych, a także kolportaż patriotycznych ulotek mających podtrzymanie na duchu ludności Luksemburga.
Podobnie jak w innych krajach, geneza i ideologie poszczególnych grup luksemburskiego ruchu oporu były zróżnicowane. Jego szerokie spektrum polityczne rozciągało się od komunistów po środowiska konserwatywne i blisko związane z Kościołem katolickim.
Charakterystyka Wprowadzenie Osoby aktywnie stawiające opór niemieckiej okupacji w Luksemburgu stanowiły niewielką mniejszość (podobnie jak kolaboranci). Relacje między nimi a ogółem społeczeństwa można jednak określić mianem „symbiotycznych”. Bez wsparcia ludności działaczom ruchu oporu trudno byłoby funkcjonować, a bez aktywności oporu społeczeństwo mogłoby ulec niemieckiej propagandzie.
Początki Wojska niemieckie wkroczyły do kraju rankiem 10 maja 1940 roku w ramach szerszej ofensywy wymierzonej w Niderlandy i Francję. Do końca dnia Luksemburg został niemal całkowicie zajęty. Wielka księżna Charlotta oraz przedstawiciele rządu natychmiast udali się na emigrację. Brak oznak francuskiej kontrofensywy oraz jakichkolwiek wieści od rządu wywołał wśród ludności powszechne poczucie porzucenia. Mimo to postawa mieszkańców wobec okupantów od początku była zdecydowanie wroga. Pozbawieni realnych środków obrony, Luksemburczycy musieli ulegać żądaniom Niemców, jednak stopniowo zaczęły pojawiać się akty sabotażu i przejawy nastrojów antynazistowskich. Przecinano linie telefoniczne; w wielu wioskach dyskusje z niemieckimi żołnierzami przeradzały się w bójki, po których Niemcy musieli uciekać. Konsekwencje tych działań nadeszły szybko. Od końca maja pierwsi Luksemburczycy stawali przed sądami wojskowymi, oskarżeni o fizyczne starcia z niemieckimi żołnierzami lub znieważenie Wehrmachtu bądź Adolfa Hitlera.
W sierpniu do Luksemburga przybył gauleiter Gustav Simon, obejmując funkcję szefa administracji cywilnej (Chef der Zivilverwaltung) i przejmując władzę od administracji wojskowej. Wdrożył on politykę germanizacji, mającą na celu przygotowanie Luksemburga do całkowitego włączenia w granice Niemiec, co wzmogło wrogość Luksemburczyków wobec nowego reżimu. Jednym z pierwszych przejawów tego spontanicznego oporu społecznego był tzw. Spengelskrich (w języku luksemburskim: „wojna na przypinki”). Od 14 sierpnia 1940 roku wielu Luksemburczyków publicznie nosiło przypinki z wizerunkiem luksemburskiego czerwonego lwa – tego samego, który był używany podczas obchodów stulecia niepodległości Luksemburga w 1939 roku. Aktywiści proniemieckiego, kolaboracyjnego ruchu Volksdeutsche Bewegung próbowali zrywać te przypinki, co często prowadziło do bójek. Gestapo podejmowało działania przeciwko osobom noszącym przypinki, określając je mianem „prowokatorów”. Mimo to zwyczaj ten utrzymywał się przez cały okres okupacji, a wiele osób stawało przed sądami specjalnymi, oskarżonych o prowadzenie antyniemieckiej agitacji.
Zburzenie pomnika Gëlle Fra w październiku 1940 roku wywołało protesty wielu Luksemburczyków. Gestapo aresztowało około 50 protestujących, których przewieziono do Villa Pauly – siedziby tej służby w Luksemburgu.
Grupy zorganizowane thumb|Improwizowane mundury luksemburskiego ruchu oporu z 1944 lub 1945 roku, znajdujące się w zbiorach Narodowego Muzeum Historii Wojskowości Równolegle do indywidualnych aktów protestu, latem 1940 roku podjęto pierwsze próby zorganizowania oporu przeciwko niemieckiej okupacji w sposób bardziej sformalizowany. Kluczową rolę odegrała w tym młodzież – zarówno uczniowie, jak i młodzi robotnicy. Silnymi motywatorami były tu przywiązanie do idei niepodległości Luksemburga oraz postawy antyfaszystowskie.
Od sierpnia liderzy skautingu katolickiego z południa kraju spotykali się w Esch-sur-Alzette i podejmowali decyzje o zaangażowaniu się w opór przeciwko Niemcom. Podobne spotkania odbywały się później w mieście Luksemburg, Diekirch i Wiltz. Ruch skautowy w Luksemburgu został zdelegalizowany, a organizacja przeszła do konspiracji pod nazwą Lëtzebuerger Scouten an der Resistenz (LS). Pod koniec września Raymond Petit, uczeń liceum w Echternach, założył grupę LPL, Lëtzebuerger Patriote-Liga. Podobnie w liceum w Diekirch Camille Sutor założył Trei Lëtzeburger Studenten (TLS). Lëtzebuerger Legioun (LL) została założona 27 października 1940 roku przez Aloyse Raths, studentkę École normale we wsi Bissen. W listopadzie 1940 roku emerytowany celnik Alphonse Rodesch założył w Clervaux drugi ruch o nazwie LPL, nawiązując do ruchu o tej nazwie z czasów I wojny światowej. W grudniu 1940 roku Hubert Glesener, Eduard He yardt i Pierre Fonck utworzyli Lëtzebuerger Fräiheets-Bewegong (LFB) w Rumelange: organizacja ta składała się z katolików, liberałów i komunistów.
Latem 1941 roku w całym kraju, zwłaszcza na południu i południowym zachodzie, utworzyły się nowe ruchy: w Bascharage Albert Meyers założył Lëtzebuerger Roude Léif (LRL); w Differdange, Tétange i Rumelange utworzono Lëtzebuerger Fräiheets-Kämpfer (LFK). W Schifflange lewicowi działacze utworzyli „Alwéraje”, jedyną grupę chętną do współpracy z nielegalną Komunistyczną Partią Luksemburga. W Differdange Josy Goerres utworzyła Service de Renseignements et d’Action des Patriotes Indépendants Luxembourgeois („SRA-Pi-Men”). W Dudelange powstała kolejna grupa LFB, Lëtzebuerger Fräiheets-Bond.
Wszystkie te grupy szybko nawiązały ze sobą kontakt i wkrótce doszło do kilku fuzji. Najpierw TLS połączyło się z LL, a następnie w czerwcu 1941 roku LS i LL połączyły się, tworząc Lëtzebuerger Volleks-Légioun (LVL), największą grupę luksemburskiego ruchu oporu. Z kolei próba współpracy LFK i LFB w Rumelange zakończyła się zdradą i setkami aresztowań. Dalsze aresztowania, począwszy od listopada 1941 roku, zdziesiątkowały różne grupy oporu, w wyniku czego LVL, LPL i LRL stały się najważniejszymi pozostałymi organizacjami, przyciągając ocalałych członków nieistniejących grup.
Jedyną partią polityczną, która nadal działała w podziemiu, była Komunistyczna Partia Luksemburga (KPL). Jednak w sierpniu 1942 roku policyjna obława osłabiła komunistyczny ruch oporu, a nauczyciel François Frisch – blisko związany z komunistycznym politykiem Dominique’em Urbanym – założył nowy ruch: Aktiv Lëtzebuerger Eenheetsfront géint de Faschismus (ALEF).
thumb|Tablica z napisem w języku luksemburskim: „W tym domu, podczas tajnego spotkania 23 marca 1944 roku, założono Związek Luksemburskich Organizacji Wolnościowych (Unio’n vun de Letzeburger Freihétsorganisatio’nen)” thumb|Flaga LPL Najpóźniej od 1943 roku członkowie ruchu oporu dostrzegali potrzebę zjednoczenia poszczególnych organizacji. Już w październiku 1941 roku podejmowano próby koordynacji działań różnych grup przeciwko wprowadzeniu obowiązkowej służby wojskowej w Wehrmachcie. Dopiero jednak po fali aresztowań w 1943 roku i egzekucjach w lutym 1944 roku – a także po długich i trudnych negocjacjach – powołano 23 marca 1944 roku Unio’n vun de Letzeburger Freihétsorganisatio’nen (Związek Luksemburskich Organizacji Wolnościowych), jednoczący organizacje LPL, LRL i LVL. Choć w negocjacjach uczestniczyła również LFB, początkowo nie przystąpiła ona do Związku, co uczyniła dopiero później, 1 września 1944 roku. Na czele Związku stał komitet centralny, w skład którego wchodziło po dwóch delegatów z każdej z trzech organizacji członkowskich.
Struktura Grupy chrześcijańskie, liberalne i patriotyczne („Reaktion”) Unio'n vun de Lëtzebuerger Fräiheetsorganisatiounen (Unio'n), 1944: Lëtzeburger Patriote Liga (LPL), 1940 Lëtzebuerger Legio'n (LL), 1940 → Letzeburger Volleks-Legio'n (LVL), 1941 Trei Lëtzeburger Studenten (TLS), 1941 Lëtzebuerger Scouten ≈ Lëtzeburger Freihéts-Kämpfer (LFK), 1940 Lëtzeburger Ro'de Lé'w, 1941 Lëtzeburger Freihéts-Bond ≈ Lëtzeburger Freihéts-Bewegong (LFB), 1940 Patrioci Niezależni („PI-Men”), 1940
Grupy komunistyczne i międzynarodowo-socjalistyczne („Rotfront”) Aktiv Letzeburger Enhétsfront ge'nt de Faschismus (ALEF), 1940 Kommunistesche Kampfgrupp Schëffleng („Alweraje”), 1941
Wiele „ruchów oporu” Luksemburski ruch oporu nigdy nie istniał jako zjednoczona całość; zamiast tego składał się z kilku oddzielnych organizacji. Wojna nie zjednoczyła Luksemburga bardziej niż wcześniej, coraz więcej obywateli rozwijało swoją tożsamość narodową, a kilka zbiorowych zwycięstw, takich jak luksemburski strajk generalny w 1942 roku i nieudane referendum w 1941 roku pokazały, że współpraca jest możliwa. Opór miał przede wszystkim charakter regionalny: każda organizacja miała swoje zaplecze geograficzne i żadna nie działała na terenie całego kraju. Chociaż różne podmioty ruchu oporu zjednoczyły się w swoich wspólnych celach, do których należało uwolnienie kraju spod niemieckiej okupacji i odzyskanie luksemburskiej niepodległości, miały one różne formy organizacji, sposoby pracy i wizje polityczne powojennego Luksemburga.
W wymiarze politycznym w ruchu oporu można wyróżnić dwa nurty: lewicowy (obejmujący Komunistyczną Partię Luksemburga) oraz prawicowy (LVL, LPL Clervaux, Unio’n). Istniały również organizacje pozbawione konkretnego programu politycznego, zajmujące się głównie kwestiami praktycznymi, a także liczne grono osób działających w ruchu oporu bez formalnej przynależności do jakiejkolwiek organizacji.
Komunistyczna Partia Luksemburga (KPL) początkowo nie podejmowała działań przeciwko okupantowi, co wynikało z jej lojalności wobec Związku Radzieckiego, który nie prowadził wojny z Niemcami aż do lata 1941 roku. Od maja 1942 roku KPL propagowała politykę „frontu ludowego” przeciwko okupacji, lecz jednocześnie realizowała własne cele polityczne i traktowała socjaldemokratów jako przeciwników politycznych. Dla KPL walka z okupantem stanowiła jedynie pierwszy krok ku radykalnej zmianie systemu społeczno-politycznego.
KPL nie była jedyną organizacją, której cele uniemożliwiały współpracę z innymi grupami. Zasady przyjmowania członków do LVL wykluczały osoby o poglądach komunistycznych oraz „pijaków”. Prawicowe grupy ruchu oporu działały głównie na północy kraju, opierając się na społecznościach wiejskich. Istotną rolę odgrywały w nich motywacje religijne oraz kultywowanie postaci wielkiej księżnej Charlotty w duchu nabożeństwa maryjnego. Jednocześnie LVL przejęła antysemickie idee nazistowskich Niemiec, a organizacja Unio’n postulowała zdobycie „przestrzeni życiowej” (Lebensraum) dla narodu luksemburskiego, używając przy tym retoryki łudząco podobnej do tej zawartej w Mein Kampf.
Głównym motywem działań zorganizowanego ruchu oporu wydaje się być nacjonalizm – choć w przypadku ugrupowań lewicowych pozostawał on pod wpływem socjalizmu, a w przypadku prawicowych – antyparlamentarnego korporacjonizmu. Znajduje to odzwierciedlenie w interpretacji historii przyjętej przez te organizacje: kładziono nacisk na postacie luksemburskich cesarzy Świętego Cesarstwa Rzymskiego, gloryfikowano Jana Ślepego oraz uczestników powstania chłopskiego zwanego Kleppelkrich, a także potępiano okres „obcego panowania” w latach 1443–1839.
Działalność thumb|Order Ruchu Oporu 1940–1944, nadawany po wojnie weteranom luksemburskiego ruchu oporu