Medycyna społeczna (ang. social medicine) – dział medycyny zajmujący się zależnościami pomiędzy stanem zdrowia i występowaniem chorób a społecznymi, ekonomicznymi i środowiskowymi warunkami życia człowieka. Obejmuje badanie wpływu czynników społeczno-środowiskowych na powstawanie chorób, ich zapobieganie oraz leczenie.
W odróżnieniu od podejścia skoncentrowanego wyłącznie na biologicznych uwarunkowaniach choroby medycyna społeczna uwzględnia także środowisko życia człowieka, jego sytuację ekonomiczną, warunki pracy i zamieszkania, relacje społeczne oraz dostęp do opieki zdrowotnej. Przedmiotem jej zainteresowania jest zarówno zdrowie jednostki funkcjonującej w określonym środowisku społecznym, jak i stan zdrowia grup i całych populacji.
Zakres Medycyna społeczna analizuje wpływ społecznych determinant zdrowia na zachorowalność, umieralność, jakość życia i możliwość korzystania ze świadczeń medycznych. Do czynników uwzględnianych w takich analizach należą m.in. poziom dochodów i wykształcenia, warunki mieszkaniowe i zawodowe, pozycja społeczna, środowisko fizyczne, struktura rodziny oraz dostępność opieki zdrowotnej.
Medycyna społeczna ma charakter interdyscyplinarny. Jej podstawę naukową i metodologiczną stanowią przede wszystkim epidemiologia i biostatystyka, a także psychologia społeczna, socjologia, ekonomia oraz inne nauki społeczne. W badaniach stanu zdrowia populacji wykorzystywane są również metody demograficzne.
Do zakresu zainteresowań medycyny społecznej należą m.in.: społeczne i środowiskowe uwarunkowania zdrowia i choroby, różnice i nierówności w stanie zdrowia pomiędzy grupami społecznymi, badanie i ocenę stanu zdrowia populacji oraz jej potrzeb zdrowotnych, dostępność, organizację i funkcjonowanie opieki zdrowotnej, społeczne aspekty profilaktyki, leczenia i promocji zdrowia, wpływ warunków pracy, zamieszkania, wykształcenia i sytuacji ekonomicznej na zdrowie, opracowywanie i ocenę działań zmierzających do zapobiegania chorobom oraz ograniczania ich społecznych i środowiskowych uwarunkowań.
Medycyna społeczna a zdrowie publiczne Zakres pojęciowy medycyny społecznej w znacznym stopniu pokrywa się ze zdrowiem publicznym, jednak terminy te nie są całkowicie tożsame, a ich znaczenie zmieniało się zależnie od kraju i okresu historycznego.
Medycyna społeczna koncentruje się przede wszystkim na analizie zależności pomiędzy zdrowiem i chorobą a warunkami społecznymi, ekonomicznymi i środowiskowymi życia człowieka. Szczególne znaczenie przypisuje społecznym determinantom zdrowia, takim jak poziom dochodów i wykształcenia, warunki pracy i zamieszkania, dostęp do zasobów społecznych oraz nierówności występujące pomiędzy poszczególnymi grupami ludności. Jej przedmiotem zainteresowania są zatem mechanizmy, za pomocą których struktura i organizacja społeczeństwa wpływają na zdrowie jednostek i populacji.
Zdrowie publiczne jest pojęciem szerszym pod względem praktycznych działań podejmowanych na rzecz całych populacji. Obejmuje nie tylko badanie uwarunkowań zdrowia, lecz także organizowanie działań służących zapobieganiu chorobom, promocji zdrowia i ochronie zdrowia ludności. Do jego podstawowych funkcji należą m.in. nadzór epidemiologiczny, monitorowanie stanu zdrowia populacji, zapobieganie chorobom, promocja zdrowia, ochrona przed zagrożeniami środowiskowymi i zawodowymi oraz przygotowanie systemu ochrony zdrowia do reagowania na sytuacje kryzysowe.
Różnica pomiędzy obiema dziedzinami dotyczy więc przede wszystkim akcentów. Medycyna społeczna ma silniejszy charakter analityczny i koncentruje się na społecznych przyczynach oraz konsekwencjach zdrowia i choroby, natomiast zdrowie publiczne obejmuje także działania organizacyjne, administracyjne, profilaktyczne i polityczne podejmowane w celu poprawy stanu zdrowia całej populacji. W praktyce granica pomiędzy nimi jest płynna, a wiele zagadnień – m.in. nierówności zdrowotne, epidemiologia, promocja zdrowia i organizacja opieki zdrowotnej – należy do obszaru zainteresowania obu dziedzin.
Historia Początki współczesnej medycyny społecznej wiążą się z przemianami społecznymi zachodzącymi w Europie w XIX wieku, w szczególności z rewolucją przemysłową, urbanizacją oraz pogarszającymi się warunkami życia części ludności miejskiej.
Określenia médecine sociale użył w 1848 francuski lekarz Jules Guérin, który w „Gazette Médicale de Paris” przedstawił koncepcję medycyny uwzględniającej związki pomiędzy zagadnieniami medycznymi, czynnikami społecznymi i sprawami publicznymi.
Do najważniejszych postaci związanych z rozwojem medycyny społecznej w XIX wieku należał niemiecki lekarz i patolog Rudolf Virchow. Podczas epidemii duru plamistego na Górnym Śląsku w 1848 wskazywał on, iż jej przyczyny nie ograniczały się do czynników biologicznych, lecz były związane również z ubóstwem oraz warunkami ekonomicznymi, społecznymi i kulturowymi miejscowej ludności. Postulował w związku z tym działania wykraczające poza samo leczenie chorych, m.in. poprawę warunków życia i edukacji.
W XX wieku rozwój koncepcji medycyny społecznej wiązał się m.in. z działalnością szwajcarskiego historyka medycyny Henry'ego E. Sigerista. W latach 30. XX wieku rozwijał on koncepcję łączącą medycynę, organizację opieki zdrowotnej, kształcenie lekarzy oraz reformy społeczne.
Medycyna społeczna w Polsce W Polsce rozwój zorganizowanego ruchu medycyny społecznej przypadł na początek XX wieku. W 1916 powstało Polskie Towarzystwo Medycyny Społecznej, którego celem było skupienie lekarzy wokół wspólnej działalności na rzecz zdrowia publicznego. Do jego założycieli i członków pierwszego zarządu należeli m.in. Witold Chodźko, Zygmunt Kramsztyk, Rafał Radziwiłłowicz, Wilhelm Knappe, Klemens Pawlikowski, Maurycy Bornsztajn, Władysław Szenajch, Jan Szmurło i Leon Wernic.
W styczniu 1918 Towarzystwo opracowało memoriał postulujący utworzenie odrębnego Ministerstwa Zdrowia Publicznego; po rozmowach jego przedstawicieli z władzami ministerstwo zostało w tym samym roku powołane.
Zobacz też zdrowie publiczne
socjologia medycyny promocja zdrowia profilaktyka zdrowotna
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Medycyna Kategoria:Zdrowie publiczne