Czystka etniczna Gruzinów w Osetii Południowej – działania polegające na masowych wysiedleniach ludności gruzińskiej, przeprowadzonych na terenie Osetii Południowej oraz innych obszarów okupowanych przez siły rosyjskie i osetyjskie w trakcie wojny rosyjsko-gruzińskiej w 2008 roku oraz bezpośrednio po jej zakończeniu. Łącznie z Osetii Południowej przymusowo wysiedlono co najmniej 20 000 Gruzinów. Głównym celem kampanii czystek etnicznych było utworzenie monoetnicznego państwa w Osetii Południowej, wolnego od ludności gruzińskiej.

Organizacja Human Rights Watch stwierdziła, że „siły osetyjskie dążyły do przeprowadzenia czystek etnicznych” na obszarach zamieszkanych przez Gruzinów. W 2009 roku Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy przyjęło rezolucje potępiające „czystki etniczne i inne naruszenia praw człowieka w Osetii Południowej, a także fakt, że Rosja oraz władze de facto nie powstrzymały tych praktyk ani nie postawiły sprawców przed wymiarem sprawiedliwości”. Według raportu z września 2009 roku, opracowanego przez sponsorowaną przez Unię Europejską Niezależną Międzynarodową Komisję ds. Ustalenia Faktów w sprawie Konfliktu w Gruzji, „szereg przesłanek prowadzi do wniosku, że wobec Gruzinów w Osetii Południowej przeprowadzono czystki etniczne – zarówno w trakcie konfliktu z sierpnia 2008 roku, jak i po jego zakończeniu”.

Spośród 192 000 osób przesiedlonych w wyniku wojny z 2008 roku, 127 000 przesiedlono na terytorium Gruzji właściwej, 30 000 w obrębie samej Osetii Południowej, a kolejne 35 000 uciekło do Osetii Północnej. Według spisu powszechnego przeprowadzonego w 2016 roku przez władze Osetii Południowej, na tym separatystycznym terytorium pozostało 3966 Gruzinów, co stanowiło 7% ogólnej populacji regionu, liczącej 53 532 osoby.

Sprawcy Politykę czystek etnicznych potwierdził prezydent Osetii Południowej, Eduard Kokojty. W wywiadzie udzielonym 15 sierpnia 2008 roku rosyjskiemu dziennikowi „Kommiersant”, odpowiadając na pytanie: „Czy gruzińscy cywile będą mogli wrócić?”, stwierdził: „Nie zamierzamy już nikogo tutaj wpuszczać”.

22 sierpnia tygodnik „The Economist” przytoczył również słowa funkcjonariusza wywiadu Osetii Południowej: „Podpaliliśmy te domy. Chcemy mieć pewność, że oni [Gruzini] nie będą mogli wrócić, bo jeśli wrócą, znów powstanie tu gruzińska enklawa, a do tego nie wolno dopuścić”.

18 sierpnia 2008 roku dziennik „The Times” donosił z Gori, że rosyjscy żołnierze mieli powiedzieć gruzińskim cywilom uciekającym z Osetii Południowej: „Putin wydał nam rozkaz, by wszystkich albo zastrzelić, albo zmusić do wyjazdu”.

Czystki etniczne Według Rachel Denber, dyrektor organizacji Human Rights Watch ds. Europy i Azji Środkowej: „Zamiast chronić ludność cywilną, siły rosyjskie pozwoliły oddziałom osetyjskim, które podążały ich śladem, na dokonywanie na szeroką skalę bezmyślnych grabieży i podpaleń gruzińskich domów oraz na zabijanie, bicie, gwałcenie i zastraszanie cywilów”. Dodała ona, że „takie celowe ataki stanowią zbrodnie wojenne, a jeśli są popełniane w ramach szeroko zakrojonych lub systematycznych działań, mogą być ścigane jako zbrodnie przeciwko ludzkości”. Według HRW, spośród 17 500 zamieszkujących ten obszar Gruzinów, 15 000 opuściło Osetię Południową jeszcze przed przybyciem sił rosyjskich.

25 sierpnia 2008 roku fiński minister spraw zagranicznych Alexander Stubb, wypowiadając się jako przewodniczący OBWE, oświadczył, że w rejonie Gori osobiście widział, jak rosyjskie służby ratunkowe przywoziły „dwie ciężarówki pełne starszych ludzi” z Osetii Południowej – osób, które zostały „wywleczone ze swoich domów”. Stwierdził on, że „wyraźnie próbują oni oczyścić Osetię Południową z Gruzinów”.

W październiku 2008 roku Norweski Komitet Helsiński, we współpracy z trzema innymi organizacjami obrony prawami człowieka przeprowadził dochodzenie, z którego wynikało, że w rejonie faktycznej granicy między Gruzją a Osetią Południową nadal dochodziło do czystek etnicznych. „Obserwatorzy monitorujący przestrzeganie praw człowieka znaleźli dowody na podpalenia domów, ataki na ludność cywilną oraz przymusowe wysiedlenia ludności gruzińskiej, do których dochodziło jeszcze w piątek 17 października. Zebrany materiał opisuje 16 domniemanych przypadków zabójstw cywilów (z wyłączeniem śmierci w wyniku wymiany ognia, bombardowań i ostrzału podczas działań zbrojnych na dużą skalę oraz wypadków spowodowanych niewybuchami) na terenach kontrolowanych przez siły rosyjskie; wiele z tych zdarzeń nosi znamiona doraźnych egzekucji”.

Według raportu organizacji Human Rights Watch ze stycznia 2009 roku na temat wojny w Gruzji:

Reakcje thumb|Tserovani to jedno z osiedli wzniesionych przez rząd Gruzji dla osób przesiedlonych wewnętrznie z Osetii Południowej Gruzja rozpoczęła szereg postępowań prawnych mających na celu pociągnięcie Rosji do odpowiedzialności za konflikt z 2008 roku. W wyroku z 2021 roku w sprawie Gruzja przeciwko Rosji (II) Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że Europejska Konwencja Praw Człowieka nie ma zastosowania do działań podejmowanych poza terytorium państwa w trakcie aktywnej, chaotycznej fazy konfliktu zbrojnego. Trybunał uznał jednak odpowiedzialność Rosji za masowe naruszenia praw człowieka, do których doszło w późniejszej fazie okupacji, stwierdzając, że Rosja sprawowała skuteczną kontrolę nad danym terytorium. 14 października 2025 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka nakazał Rosji wypłacenie Gruzji ponad 250 milionów euro tytułem odszkodowania za naruszenia popełnione po zakończeniu działań wojennych. 23 czerwca 2026 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał odpowiedzialność Rosji za tortury i bezprawne pozbawienie życia ośmiu gruzińskich jeńców wojennych podczas konfliktu z 2008 roku – w tym bohatera narodowego Giorgiego Antsuchelidzego – potwierdzając rosyjską jurysdykcję i odpowiedzialność za działania sił południowoosetyjskich, pomimo odmowy wykonania wyroków zasądzających odszkodowania, wynikającej z rosyjskiego ustawodawstwa.

Międzynarodowy Trybunał Karny zakończył w grudniu 2022 roku dochodzenie w sprawie sytuacji w Gruzji, wydając nakazy aresztowania trzech przedstawicieli władz Osetii Południowej (sprawujących władzę de facto), uznanych za odpowiedzialnych za zbrodnie wojenne popełnione podczas wojny w 2008 roku, takie jak bezprawne przetrzymywanie, tortury, zamachy na godność osobistą, branie zakładników oraz bezprawne przesiedlanie ludności cywilnej. Byli to: Michaił Mindzajew, Gamlet Guczmazow i Dawid Sanakojew, zajmujący w tamtym czasie odpowiednio stanowiska ministra spraw wewnętrznych, naczelnika aresztu w Cchinwali oraz przedstawiciela prezydenta Osetii Południowej ds. praw człowieka. Czwarty podejrzany, rosyjski generał Wiaczesław Borisow, nie został objęty aktem oskarżenia, ponieważ zmarł w 2021 roku.

Przypisy

Osetia Południowa Kategoria:Historia Osetii Południowej Kategoria:Historia Gruzji