Johann Gottfried Herder

Johann Gottfried von Herder (ur. 25 sierpnia 1744 w Morągu, zm. 18 grudnia 1803 w Weimarze) – niemiecki filozof, pastor i pisarz, którego poglądy wpłynęły znacząco na późniejszy rozwój idei narodu (koncepcja ) oraz filozofii i historii kultury. Był jednym z klasyków weimarskich.

Życiorys mały|lewo|upright|Tablica w miejscu domu Herdera w Morągu Młody Herder wzrastał w duchu pietystycznym. Uczył się w szkole łacińskiej w Morągu. Po ukończeniu szkoły w 1762 r. Herder wyjechał na studia medyczne do Królewca, jednak po krótkim czasie porzucił medycynę i zainteresował się teologią. Został nauczycielem w Collegium Fridericianum, co umożliwiło mu dalszą naukę na Uniwersytecie Albertyna w Królewcu. Do jego nauczycieli należał m.in. Immanuel Kant, który prowadził wykłady z astronomii, logiki, metafizyki, filozofii moralności, matematyki i geografii fizycznej. Herder utrzymywał się ze stypendium oraz z pisania recenzji i  wierszy dla wydawanej przez Kanta gazety Königsbergische Zeitung.  W latach 1764–1769 przebywał w Rydze, gdzie został zatrudniony jako nauczyciel szkoły katedralnej, a później jako proboszcz pomocniczy w zborze.

 W 1769 roku wyruszył w podróż po Europie. W Paryżu zawarł znajomość z D. Diderotem i J. d`Alembertem, a w Strasburgu z Johannem Wolfgangiem von Goethe, z którym prowadził prace analityczne m.in. nad dziełami Homera, Szekspira oraz nad poezją ludową. W 1771 objął posadę głównego kaznodziei w Bückeburgu u hrabiego Wilhelma zu Schaumburg-Lipppe. Ożenił się z Caroline Flachsland, której siostra – Frederike Flachsland, była żoną heskiego polityka Andreasa Petera von Hessego.

W 1776 za wstawiennictwem Goethego został proboszczem i pierwszym kaznodzieją kościoła miejskiego w Weimarze. Był też dyrektorem gimnazjum i kuratorem szkół regionu saksońskiego.

Latem 1802 i 1803 przebywał w sanatoriach w Aachen i Eger. Zmarł w 1803. Został pochowany na cmentarzu kościoła Piotra i Pawła w Weimarze.

mały|upright|Pomnik Herdera w Morągu Twórczość oraz idee Herder uważał, że język i kultura są ściśle związane z tożsamością narodową. Twierdził, że każdy naród ma swoją własną, unikalną „duszę”, którą wyraża poprzez sztukę, język i zwyczaje. Podkreślał znaczenie narodowego ducha oraz naturalnego rozwoju ludzkich kultur.  Sprzeciwiał się uniwersalizmowi oświecenia, uważając, że historia powinna być rozpatrywana w kontekście lokalnym i narodowym, a nie przez pryzmat jednej, uniwersalnej prawdy. Przy tym wyznawał główną ideę oświecenia – tolerancję wobec innych narodów i okresów historii. Jego koncepcje były istotnym elementem w kształtowaniu nowoczesnych idei o narodzie i kulturze. Herder uchodzi za twórcę pojęcia narodu, jednak jego pojęcie narodu różni się od koncepcji nacjonalizmu w XIX w. Uznawał wszystkie narody za równe. Do filozofii romantycznej wprowadził pojęcie ludowości, gdyż był zafascynowany jej naturalnością i pierwotnością. Była przez niego traktowana jako źródło prawdy i tożsamości.

Herder rozumiał historię jako ciągłość realizującą boski plan. Świat opiera się na ładzie, przyroda jest wzniosła, piękna i bogata w sens. Człowiek posiada rozum i wolność. Współuczestniczy w dziejach, poprzez swe działania tworzy tradycję, którą Herder nazwał łańcuchem kultury. Celem człowieka jest stopniowa humanizacja. Ludzkość to dopiero „pąk kwiatu”. Naród to jedność pokoleń przeszłych, obecnych i przyszłych, która łączy się ze wspólnym językiem. W rozprawie Abhandlung über den Ursprung der Sprache podjął temat pochodzenia języka. Sprzeciwia się tezie o boskim pochodzeniu mowy, wskazując na jej związek z racjonalnością człowieka.

Znaczenie twórczości Twórczość Johanna Gottfrieda Herdera wywarła ogromny wpływ na rozwój filozofii, literatury, historii i kultury. Jego dzieła miały wpływ na poglądy filozofów niemieckiego idealizmu takich jak Johann Gottlieb Fichte, Friedrich Hegel. Z jego twórczości czerpali poeci okresu romantyzmu jak Achim von Arnim i Clemens Brentano, a także bracia Jacob i Wilhelm Grimm. Herder miał duży wpływ na rozwój literatury narodowej w Niemczech, ale także w innych krajach europejskich.

Jego entuzjastyczne poglądy na temat Szekspira i pieśni Osjana znacząco wpłynęły na twórców "burzy i naporu". Również polscy romantycy przejęli część jego koncepcji – obraz świata wyjaśniający przeznaczenie narodu i jednostki. W czasach narodowego socjalizmu koncepcja narodu Herdera oraz jego idee o charakterze narodu zostały wykorzystane, aby rozpowszechniać ideologie nazizmu.

Był wreszcie Herder autorem zniemczeń wyrazów obcych jak Volkslied (ang. popular song), które pochodzi z 1773 roku, z jego recenzji o wydanym w 1765 w Anglii zbiorze angielskich i szkockich ballad. Inne przypisywane Herderowi zniemczenia to np.: Zeitgeist (zamiast: Genius der Zeit), Versbau (Metrik)Ryszard Lipczuk: Walka z wyrazami obcymi w Niemczech – historia i współczesność. Kraków 2014, s. 59..

Poczynając od roku 1776 filozofia Herdera skierowała się ponownie w stronę klasycyzmu, sprawiając, że powrócił do prac nad nieskończonym dziełem Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit. Filozofia Herdera podkreślała wpływ fizycznych i historycznych okoliczności na rozwój człowieka. Herder twierdził, że język wpływa na kształtowanie wzorców myślenia, jakimi posługują się społeczności używające danych języków. Twierdził, że język jest organem wyrażania myśli. Szczególną wagę przywiązywał do idei narodu oraz patriotyzmu, twierdząc, że kto utracił swojego patriotycznego ducha, zatracił również siebie.

W swoim dzienniku oraz w dziele Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit wyraził Herder przypuszczenie, iż narody słowiańskie pewnego dnia staną się dominującą siłą w Europie, co wynikać miałoby z tego, że w przeciwieństwie do krajów zachodnich pozostaną oni wierni swojej kulturze, wierze oraz ideałom.

Upamiętnienie Jego imieniem nazwano ulice w Olsztynie, Ostródzie i Morągu. Do 2025 r. w Morągu znajdowało się muzeum jego imienia (obecnie Muzeum Prus Górnych). W Niemczech istnieją instytucje i nagrody imienia Herdera.

Dzieła Journal meiner Reise im Jahr 1769 Abhandlung über den Ursprung der Sprache (1772) Fragmente über die neuere deutsche Literatur (1767) Über Ossian und die Literatur alter Völker (1773) Von deutscher Art und Kunst. Einige fliegende Blätter (1773) Auch eine Philosophie der Geschichte zur Bildung der Menschheit (1774) Metakritik zur Kritik der reinen Vernunft (1799) Myśli o filozofii dziejów (1784–1791, wyd. polskie tom 1–2, 1962) Wybór pism (wyd. polskie 1988)

Zobacz też Daniel Gotthilf Moldenhawer Centrum Herdera Instytut im. Herdera Nagroda im. Herdera Pomnik Johanna Gottfrieda Herdera w Morągu

Przypisy

Linki zewnętrzne Johann Gottfried Herder Gutenberg-De Strona muzeum im. Johanna Gottfrieda Herdera w Morągu Przekłady utworów Johanna Gottfrieda von Herdera w Ogrodzie Petenery. Dzieła Johanna Gottfrieda von Herdera w bibliotece Polona

Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Albrechta w Królewcu Kategoria:Niemieccy członkowie Pruskiej Akademii Nauk Kategoria:Filozofowie niemieckojęzyczni Kategoria:Filozofowie nowożytni Kategoria:Niemieccy filozofowie XVIII wieku Kategoria:Ludzie oświecenia Kategoria:Niemieccy literaci upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Pisarze związani z Weimarem Kategoria:Niemieccy filozofowie XIX wieku Kategoria:Niemieccy pisarze Kategoria:Niemieccy wolnomularze Kategoria:Pisarze niemieckojęzyczni Kategoria:Urodzeni w 1744 Kategoria:Zmarli w 1803 Kategoria:Historiozofowie Kategoria:Filozofowie i teoretycy społeczni Kategoria:Iluminaci Kategoria:Ludzie urodzeni w Morągu