mały|Podole właściwe (woj. podolskie) przed 1664 mały|Podole ukrainne (woj. bracławskie) w 1648 thumb|Podole, 1769 Podole (, , Podilla, , Podolje, , ) – kraina historyczna i geograficzna (Wyżyna Podolska) na terytorium Ukrainy oraz Mołdawii, zlokalizowana nad północnymi dopływami środkowego Dniestru (m.in. Zbruczem, Smotryczem, Uszycą), a także w górnym biegu rzeki Boh.
Główne miasta: Winnica, Chmielnicki (do 1954 r. Płoskirów), Kamieniec Podolski.
Historia Podole zamieszkane było już w czasach prehistorycznych. W neolicie zasiedlała go m.in. ludność kultury pucharów lejkowatych, kultury amfor kulistych, kultury trypolskiej. W epoce brązu było zamieszkane m.in. przez kulturę czarnoleską.
X-XIII wiek Według Powieści minionych lat obszary pomiędzy Bohem i Dniestrem zamieszkiwały w X wieku słowiańskie plemiona Tywerców i Uliczów.
Od XIII wieku na obszarze późniejszego Podola zarysował się podział wzdłuż rzeki Uszycy na Poboże na wschodzie i Podniestrze na zachodzie, które zwane było też Poniżem (Poniziem). W połowie XII wieku część wschodnia (Międzybóż, Bożsk, Kotielnica) podlegała księstwu kijowskiemu, a następnie cały obszar Podola wszedł w krąg wpływów księstwa halicko-włodzimierskiego, jednak część północna, w toku nieustannych walk wewnętrznych, wykazywała związki z Wołyniem.
Panowanie polskie i litewskie W wyniku bitwy nad Sinymi Wodami w latach 60. XIV wieku weszło w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zachodnie Podole Kazimierz III Wielki podporządkował Polsce. Niedługo po śmierci króla utworzona została katolicka diecezja podolska ze stolicą w Kamieńcu Podolskim. Region wzbudzał również zainteresowanie Węgier. Do 1393 r. rządzili Podolem jako lennicy Polski książęta Koriatowicze. Później na chwilę było pod kontrolą księcia Witolda do 1395 roku, gdy król Władysław Jagiełło nadał je w lenno Spytkowi z Melsztyna. mały|Król Polski Kazimierz Jagiellończyk nadał prawa miejskie Jarmolińcom, Chmielnikowi i Smotryczowi. Po śmierci Spytka z Melsztyna w bitwie nad Worsklą w 1399 roku, do 1402 roku Podole posiadał jako lenno brat Jagiełły książę Świdrygiełło, który jednak je porzucił i zbiegł do Krzyżaków, chcąc walczyć po ich stronie o władzę w Wielkim Księstwie Litewskim przeciwko Witoldowi. W związku z tym w latach 1402–1411 na podstawie unii wileńsko-radomskiej Podole było ponownie w rękach polskich. Po stłumieniu buntu stronników Świdrygiełły, w 1402 roku otrzymał Podole Piotr Szafraniec. W 1411 roku otrzymał je w dożywocie książę Witold. W 1412 roku doszło w Lubowli do zawarcia przymierza między Władysławem Jagiełłą i Zygmuntem Luksemburskim, którzy postanowili, że Ruś Halicka i Podole mają pozostać przy Polsce do śmierci obu władców i przez następnych piętnaście lat, licząc od śmierci jednego z nich, a sprawę dalszej przynależności tych ziem postanowiono powierzyć w przyszłości polsko-węgierskiemu sądowi polubownemu.
W wystawionym w Jedlni przywileju Władysław Jagiełło nadał szlachcie podolskiej przywileje, które zrównywały ją w prawach ze szlachtą polską i tym samym poprawiały jej sytuację prawnąJanusz Kurtyka, Podole w średniowieczu i okresie nowożytnym: obrotowe przedmurze na pograniczu cywilizacji, [w:] tenże, Podole w czasach jagiellońskich. Studia i materiały, Kraków 2011.. Było to jednocześnie sygnałem, że pamiętano o tym, iż Podole była pod panowaniem Witolda tylko do jego śmierci, a potem miała wrócić pod władanie polskie. Wykorzystując zamieszanie na Litwie w 1430 roku po śmierci księcia Witolda Kiejstutowicza, szlachta podolska pod wodzą biskupa kamienieckiego Pawła z Bojańczyc, Hryćka z Kierdejowicz, Jana Kruszyny z Galowa i braci Teodoryka, Michała i Michała Mużyły Buczackich przejęła władzę w stołecznym Kamieńcu, usunęła litewskiego starostę Jana Dowgirda i opowiedziała się za przyłączeniem zachodniego Podola do Królestwa Polskiego, co zaaprobowała rada królewska, która, wbrew stanowisku króla Władysława Jagiełły, wysłała polskie wojska na PodoleStanisław Szczur „Historia Średniowiecze” Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, .. Wkrótce doprowadziło to do kontrakcji wielkiego księcia litewskiego Świdrygiełły, który zdobył Krzemieniec, Olesko, Zbaraż, ale nie zdołał opanować Smotrycza i Kamieńca Podolskiego. Rządy polskie ostatecznie ustabilizowały się na Podolu od 1432 roku, gdy po zamachu stanu na Litwie nowy wielki książę litewski Zygmunt Kiejstutowicz potwierdził oddanie Podola Koronie Polskiej.
W roku 1434 utworzono województwo podolskie ze stolicą w Kamieńcu Podolskim. W 1448 roku Michał Bolesław Zygmuntowicz, syn wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Kiejstutowicza, zbiegł do chana krymskiego i doprowadził do najazdu tatarskiego na Podole. W roku następnym Tatarzy ponownie zniszczyli tę ziemię, starając się ją zagarnąć na rzecz swego litewskiego sprzymierzeńca.
Wyprawa królewicza Jana Olbrachta, przygotowywana przeciw Turkom w 1487 roku, została zmuszona do zwrócenia się przeciwko Tatarom zawołżańskim, których Turcja wysłała przeciwko Polsce. Królewicz Olbracht pobił ich 8 września w bitwie pod Kopystrzyniem.
Z rąk Jagiellonów prawa miejskie otrzymały m.in. Kamieniec Podolski, Smotrycz, Jarmolińce, Latyczów, Chmielnik, Winnica, Jagielnica, Czortków, Bar, Czarny Ostrów, Płoskirów, Bracław i Pohrebyszcze. Wschodnie Podole zostało zorganizowane w województwo bracławskie ze stolicą w Bracławiu i głównym miastem Winnicą.
W Królestwie Polskim mały|lewo|Mapa Podola z 1571 r. Po unii lubelskiej (1569) Podole znalazło się całkowicie w składzie Korony Królestwa Polskiego, w wyniku inkorporacji wschodniej jego części, czyli województwa bracławskiego, tzw. Podola ukrainnego. Podole obejmowało w przybliżeniu województwa podolskie i bracławskie.
W granicach Korony znacząco rozwijały się miasta. W XVI i XVII wieku przy granicy z Mołdawią zostały założone miasta Mohylów Podolski, Jampol, Kamionka i Rybnica. Wazowie nadali prawa miejskie m.in. miejscowościom Szarogród, Dunajowce, Międzybóż, Tetyjów, Lipowiec, Derażnia i Borszczów, a za sprawą generała ziem podolskich Walentego Aleksandra Kalinowskiego i jego syna Marcina rozwijały się miasta wschodnich krańców Podola w tym Tulczyn, Targowica i Humań. Rozbudowywano też królewskie miasta Winnicę i Kamieniec Podolski.
Przez Podole wiódł szlak czarny, którym Tatarzy najeżdżali Polskę. Na Podolu Polacy toczyli boje, często zwycięskie, z najazdami tatarskimi, tureckimi, kozackimi, a później także rosyjskimi. mały|Kamieniec Podolski, stolica Podola, w XVII w. W 1606 r. polskie wojska dowodzone przez Stanisława Żółkiewskiego pokonały Tatarów w bitwie nad Udyczem. W 1633 r. Polacy pod wodzą hetmana Stanisława Koniecpolskiego zwyciężyli Turków w bitwie pod Paniowcami.
Wielkie szkody wyrządziło powstanie Chmielnickiego. Doprowadziło do wyludnienia Podola, o czym świadczy lustracja dóbr królewskich z 1662 roku, która wykazała, że na 159 osad aż 109 było niezamieszkanych (68%). W 1652 r. Kozacy popełnili masowy mord polskich jeńców pod Batohem.
W czasie potopu szwedzkiego w 1657 r. Polacy pokonali w bitwie pod Czarnym Ostrowem wojska siedmiogrodzkie. Przed elekcją na króla Polski na Podolu walczył hetman Jan Sobieski. W 1671 r. poprowadził Polaków do zwycięstw nad Tatarami w bitwach pod Bracławiem i pod Kalnikiem. mały|lewo|Plan twierdzy Okopy Świętej Trójcy z XVII w. Po wybuchu wojny polsko-tureckiej w 1672 roku na Podole wkroczyła armia turecka i zdobyła Kamieniec Podolski, w wyniku czego podpisano pokój w Buczaczu w 1672 roku, na podstawie którego Podole wraz z Kamieńcem Podolskim znalazło się we władaniu Imperium Osmańskiego i znajdowało się w jego granicach przez 27 lat. Sejm nie ratyfikował pokoju buczackiego co spowodowało, że nadal trwały działania wojenne, na skutek których część Podola wróciła do Polski w 1673 r. po bitwie pod Chocimiem i Żurawnem, co usankcjonował rozejm w Żurawnie (1676). Polacy pod wodzą królewicza Jakuba Ludwika Sobieskiego oblegali Kamieniec w 1687 roku. W 1692 z inicjatywy hetmana Stanisława Jana Jabłonowskiego rozpoczęto budowę twierdzy Okopy Świętej Trójcy. W 1694 r. Polacy odnieśli zwycięstwo nad liczniejszą armią turecką w bitwie pod Uścieczkiem. Po pokoju w Karłowicach w 1699 roku całe Podole powróciło do Korony. mały|Pułaski w Barze, obraz K. Szlegela Po powrocie do Polski nastąpił okres stabilizacji i odbudowy. Prawa miejskie otrzymały m.in. Okopy, Letniowce, Hajsyn, Ilińce, Zaleszczyki, Orełgród, Józefgród i Zwinogródka.
W drugiej połowie XVIII w. Podole było miejscem tragicznych wydarzeń w historii Rzeczypospolitej. W 1764 r. Rosjanie oblegali Kamieniec Podolski, jednakże skuteczną obroną dowodził Michał Kuczyński. W Barze 29 lutego 1768 została zawiązana konfederacja barska, po czym na zachodnim Podolu miały miejsce obrona Baru w 1768 r. i obrona Okopów Świętej Trójcy w 1769 r. przed Rosjanami. Na wschodnim Podolu w 1768 r. Kozacy przeprowadzili rzeź humańską, w której śmierć poniosły tysiące Polaków i Żydów. W I rozbiorze Polski w 1772 r. zachodni skrawek regionu z Czortkowem przejęła Austria, reszta po II rozbiorze (1793) została włączona do Imperium Rosyjskiego jako gubernia podolska. Rok wcześniej położone na wschodnim krańcu Podola miasteczko Targowica zapisało się w historii jako rzekome miejsce zawiązania konfederacji targowickiej.
W 1783 r. Antoni Protazy Potocki założył w Winnicy Kompanię Handlową Polską. W 1787 r. w Tulczynie został założony jeden z najstarszych teatrów w Polsce. Kolejny polski teatr powstał już po rozbiorach w 1798 r. w Kamieńcu Podolskim.
Pod zaborami mały|Stare Miasto w Kamieńcu Podolskim ok. 1906 r. W 1809 r. polscy powstańcy stoczyli bitwę pod Zaleszczykami z zaborcą austriackim. W rosyjskiej części Podola działały polskie oddziały partyzanckie w czasie powstania listopadowego. W 1831 r. Polacy stoczyli z zaborcą bitwę pod Daszowem. W 1848 r. podobne działania występowały po stronie austriackiej. W 1897 r. największymi miastami Podola były Kamieniec Podolski, Humań, Winnica, Bałta, Płoskirów i Mohylów Podolski.
Nadużycia ziemiaństwa w sprawie serwitutów spowodowały, że podolscy chłopi odpowiedzieli masowym niszczeniem łąk i zasiewów oraz podpaleniami w majątkach będących własnością tegoż ziemiaństwa. Aby zakończyć ten proceder władze państwowe 10 maja 1896 wprowadziły stanu wyjątkowego w guberni podolskiej wchodzącej wówczas w skład Rosji. Sytuacja nie została jednak opanowana, albowiem w latach 1900–1904 doszło do ponad 1000 buntów chłopskich przeciw nadużyciom jakich dopuszczało się ziemiaństwo w oparciu o wspomniane serwituty.
II Rzeczpospolita i ZSRR mały|lewo|Zaleszczyki w II Rzeczypospolitej W 1919 r. Polska odzyskała kontrolę nad zachodnim Podolem. Utworzono tu okręg podolski ze stolicą w Kamieńcu Podolskim. W trakcie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r. Polacy odnieśli na Podolu zwycięstwa w bitwach o Latyczów i Koziatyn. Po wytyczeniu granicy na rzece Zbrucz od 1921 r. część zachodnia Podola z Czortkowem, Borszczowem i Zaleszczykami znalazła się w obrębie województwa tarnopolskiego Polski.
W latach 1937–1938 przeprowadzono operację polską NKWD, której ofiarami byli Polacy zamieszkali m.in. w radzieckiej części Podola. Włączenie Podola Zachodniego do Związku Sowieckiego było skutkiem najazdu na Polskę 17 września 1939 roku. W latach 1941–1944 Podole znalazło się pod okupacją niemiecką i rumuńską (administrowane w ramach tzw. Transnistrii).
Obecnie niemal całe Podole wchodzi w skład Ukrainy, należy do niego jednak też północna część Naddniestrza.
Granice Podola mały|Raszków na Podolu, widziany zza Dniestru z Besarabii