Władysław Gomułka

Władysław Gomułka, ps. „Wiesław”, „Ludwik”, „Feliks Duniak”Piotr Gontarczyk: Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 21. (ur. 6 lutego 1905 w Białobrzegach Franciszkańskich, zm. 1 września 1982 w Konstancinie-Jeziornie) – polski polityk komunistyczny, I sekretarz KC PPR (1943–1948), I sekretarz KC PZPR (1956–1970), w latach 1945–1949 I wicepremier i minister ziem odzyskanych. Poseł do Krajowej Rady Narodowej, na Sejm Ustawodawczy oraz na Sejm PRL II, III, IV i V kadencji. W latach 1957–1971 członek Rady Państwa. Budowniczy Polski Ludowej.

Życiorys Dzieciństwo i okres międzywojenny Urodził się w Białobrzegach Franciszkańskich (obecnie dzielnica Krosna) w rodzinie robotniczej Jana (1873–1941, członek Polskiej Partii Socjalno-Demokratycznej Galicji i Śląska Cieszyńskiego, a po 1918 Polskiej Partii Socjalistycznej) i Kunegundy z domu Bazan (1872–1954), pielęgnującej tradycje patriotyczne. Miał siostrę Ludwikę, po mężu Paczosa (1909–1961, zginęła w pożarze) .

Władysław Gomułka ukończył szkołę podstawową i wydziałową (szkoła zawodowa) i od 1922 pracował jako ślusarz w przemyśle naftowymKonrad Naylor: 100 postaci, które miały największy wpływ na dzieje Polski. Puls 1996, s. 458.. W wieku 17 lat otrzymał dyplom czeladnika ślusarskiego. W latach 1922–1925 działał w organizacji młodzieżowej PPS „Siła”. Został sekretarzem okręgu związku w Drohobyczu. Usunięty z organizacji za krytykę polityki PPS dokonaną na wiecu z udziałem posła Hermana Liebermana (organizację rozwiązały władze za aprobatą Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS, a Gomułka po raz pierwszy przesłuchiwany był przez policję). W 1924 zwolniony z pracy w rafinerii z powodu zorganizowania strajku. Po zwolnieniu prowadził działalność samokształceniową i udzielał się w kółku dramatycznym i chóralnym w Białobrzegach. W latach 1925–1926 należał do Niezależnej Partii ChłopskiejKs. Zygmunt Zieliński: Kościół w Polsce 1944–2002. POLWEN Radom 2003, s. 151.. Tymczasowo aresztowany za prowadzenie agitacji NPCh na wiecu pierwszomajowym PPS w Krośnie. Z tego powodu Klub Poselski NPCh skierował interpelację do Ministra Spraw Wewnętrznych w sprawie „bezprawnego pozbawienia wolności obywatela Władysława Gomułki przez komendanta posterunku w Krośnie”. W 1926 zorganizował strajk w kopalniach ropy naftowej w Drohobyczu, za co został aresztowany.

Od 1926 należał do nielegalnej Komunistycznej Partii Polski (od 1930 był funkcjonariuszem Komitetu Centralnego KPP). Oficjalnie działał w PPS-Lewica (w 1929 znalazł się jako delegat I Zjazdu partii w Komisji Programowej oraz wszedł w skład KC i Sekretariatu Generalnego) aż do jej rozwiązania przez władze sanacyjne w 1931. Działał w Związku Zawodowym Chemików na Górnym Śląsku. W 1930 z polecenia KPP współtworzył, a następnie przewodniczył Ogólnokrajowemu Związkowi Robotników Przemysłu Chemicznego. W 1930 nielegalnie udał się na zjazd Profinternu w Moskwie. Przy kolejnym aresztowaniu (1932), podczas organizowania strajku w Łodzi, odniósł ciężką ranę postrzałową, po której pozostał mu niedowład nogiLucjan Kieszczyński: Pamiętne wydarzenia na Młynku w sierpniu 1932 roku. W 30. rocznicę walk strajkowych włókniarzy Łodzi i okręgu łódzkiego, „Głos Robotniczy”, wyd. A, 27 VIII 1962, nr 203, s. 1–2.. Po tym aresztowaniu został skazany w jednodniowym procesie na 4 lata więzienia za próbę „zmiany przemocą ustroju państwa polskiego”.

Po prawie dwuletnim pobycie w więzieniach w Łodzi, Łęczycy i Białymstoku otrzymał krótki urlop zdrowotny, podczas którego pod fałszywym nazwiskiem wyjechał do ZSRR. W latach 1934–1935 leczył się na Krymie i przebywał w Moskwie, gdzie ukończył szkołę partyjną – Międzynarodową Szkołę Leninowską. Przeszedł tu m.in. elementy przeszkolenia wojskowego, którym kierował Karol Świerczewski. Przeszkolenie zorganizowane było przez RazwieduprPiotr Kołakowski: Pretorianie Stalina. Sowieckie służby bezpieczeństwa i wywiadu na ziemiach polskich 1939–1945, Warszawa 2010, s. 67.. Po powrocie do kraju został zawodowym funkcjonariuszem partyjnym (funkiem) działającym w podziemiu; mieszkał w Chorzowie, kierując okręgiem śląskim KPP. W okresie lat 30. wielokrotnie aresztowany na 48 godzin w związku z uczestnictwem w demonstracjach politycznych lub prewencyjnie (np. w związku z przyjazdem do Polski króla Afganistanu Amanullaha Chana). W 1936 został skazany na 4,5 roku więzienia za „przygotowywanie zbrodni stanu” (6-letni syn Gomułki był na sali sądowej; w tym czasie żona Gomułki odsiadywała 3-letni wyrok za działalność komunistyczną) i osadzony w więzieniu w Sieradzu (był tam przywódcą „komuny więziennej” liczącej ok. 400 więźniów). W 1939 wraz z całą „komuną” złożył wniosek o przyjęcie na ochotnika do wojska. Wniosek został odrzucony. Był z przerwami przetrzymywany w więzieniu do wybuchu II wojny światowej (łącznie spędził w więzieniu 6 lat). W sierpniu 1938 KPP została rozwiązana, a większość jej przywódców zamordowana w ZSRR w okresie „wielkiej czystki” (spora grupa już w 1937). Największa grupa polskich komunistów przetrwała w więzieniach II RP.

Okres okupacji. Sekretarz generalny PPR Po agresji III Rzeszy na Polskę został zwolniony z więzienia w Sieradzu, po czym po krótkim pobycie w Warszawie (uczestniczył w budowie umocnień obronnych) przedostał się przez zieloną granicę na terytorium okupacji sowieckiej do Białegostoku, gdzie został kierownikiem schroniska dla byłych członków KPP. Na początku 1940 przyjechał do Lwowa, gdzie został kierownikiem wydziału produkcji zeszytów w fabryce „Biblos”. W 1941 został przyjęty do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików). Pisał też dla polskojęzycznego periodyku „Czerwony Sztandar” (dwa artykuły dotyczące fabryki, w której pracował).

Po ataku Niemiec na ZSRR, na przełomie lat 1941/1942, wrócił na ziemię krośnieńską, gdzie wstąpił do Polskiej Partii Robotniczej. Zakładał jej komórki na Podkarpaciu, a w lipcu 1942 na wezwanie Pawła Findera przyjechał do Warszawy, gdzie został jednym z przywódców PPR (powierzono mu funkcję pełnomocnika Komitetu Centralnego PPR na Podkarpaciu). W okresie od sierpnia 1942 do grudnia 1942 był I sekretarzem Komitetu Warszawskiego PPREncyklopedia Warszawy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1975, s. 495.. Od sierpnia 1942 był sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PPR w Warszawie, a od września członkiem Tymczasowego KC.

Po śmierci przywódcy PPR Marcelego Nowotki był w gronie członków KC, którzy wydali wyrok na dowódcę Gwardii Ludowej Bolesława Mołojca, jako odpowiedzialnego za śmierć NowotkiŚwiadectwa, dokumenty i argumenty, Antoni Przygoński, „Polityka” 10/1988.). W styczniu 1943 został członkiem kierowniczej „trójki” PPR wraz z Pawłem Finderem i Franciszkiem Jóźwiakiem. W lutym 1943 prowadził z ramienia kierownictwa PPR zakończone fiaskiem rozmowy z przedstawicielami Delegatury rządu w LondynieJan M. Ciechanowski: Powstanie Warszawskie, Bellona S.A., 2009, s. 91, ..

23 listopada 1943 na posiedzeniu KC PPR, odbytym po aresztowaniu przez Gestapo dotychczasowego sekretarza PPR Pawła Findera, objął kierownictwo partii, zostając wybrany na sekretarza PPR (kontrkandydatami byli Bolesław Bierut i Franciszek Jóźwiak). Autor podstawowych dokumentów programowych, w tym wydanej w 1943 broszury O co walczymy?.

Inicjator utworzenia Krajowej Rady Narodowej, bez uprzedniej zgody MoskwyNorman Davies: Boże Igrzysko, s. 1008., zorientowanej wówczas na „jednolitofrontową” linię polityczną. Utworzenie KRN wiązało się też z konfliktem Gomułki z Bolesławem Bierutem. Gomułka uważał, że kluczową sprawą dla komunistów w Polsce jest pozyskanie autentycznego poparcia społecznego (próby rozmów z lewicowymi socjalistami z Robotniczej Partii Polskich Socjalistów i ludowcami w celu włączenia ich do KRN, a nawet koncepcja likwidacji KRN w celu wejścia do tworzonego przez ludowców i RPPS – Centralnego Komitetu Ludowego). Bierut uznawał za najważniejsze wkroczenie do Polski Armii Czerwonej i jej poparcie dla przemian ustrojowych, gdyż wtedy to PPR „stanie się przedmiotem zabiegów ze strony innych partii”. Konflikt ten spowodował wysłanie przez Bieruta listu do Georgija Dimitrowa oskarżającego m.in. Gomułkę, że gotowy był „wlec się w ogonie ugrupowań reakcyjnych, popierających rząd londyński”. Gomułka w liście kierowanym do Moskwy, odnosząc się do współpracy ze Związkiem Patriotów Polskich projektujących utworzenie w ZSRR namiastki rządu polskiego, stwierdzał m.in.

Linia polityczna Gomułki wzbudziła nieufność w Moskwie. Utworzone w styczniu 1944 tajne Centralne Biuro Komunistów Polski przy KC WKP(b) krytykowało wobec Dmitrija Manuilskiego PPR pod przywództwem Gomułki i KRN za przyjęcie „sekciarskiego” programu. Zarzucano mu odejście od linii „jednolitofrontowej” poprzez wysunięcie hasła budowy Polski Ludowej oraz nacjonalizacji przy braku gwarancji indywidualnej własności ziemi oraz drobnej i średniej własności w przemyśle i handlu. Wobec władz PPR i Władysława Gomułki samo istnienie CBKP pozostawało tajemnicą do lipca 1944. Moskwa nie chciała przekazywać PPR kierowanej przez Gomułkę środków finansowych koniecznych do działania. Jeszcze w styczniu 1944 Władysław Gomułka depeszował do Moskwy: „Finansowy stan gorzej niż opłakany (...) potrzeby wzrastają, a eksy – jedyne źródło naszych dochodów – są coraz trudniejsze i kosztują bardzo dużo, bo życie wielu dobrych bojowców i partyjniaków”. Związek Radziecki nieufność wobec PPR rozciągał również na działania zbrojne prowadzone przez podporządkowane PPR oddziały zbrojne, które nie otrzymywały wsparcia z zewnątrz. W marcu 1944 Gomułka pisał do Moskwy: „Są zadania, których nie spełnimy bez pomocy zewnętrznej. Do AL zgłaszają się formacje wojskowe różnych organizacji politycznych (...). A my nie mamy broni nie tylko dla zgłaszających się formacji, lecz nie mamy jej nawet dla tysięcy dobrych żołnierzy garnizonowych zorganizowanych przez Gwardię Ludową (...). Nie mamy dostatecznej ilości broni (...), nie mamy amunicji (...) dla ok. 2000 naszych partyzantów. (...). Bez broni AL będzie prowadzić żywot suchotniczy, nie zdyskontujemy wojskowo i politycznie tej fali, która do nas przypływa”. Do kierowania ruchem partyzanckim w Polsce powołano w kwietniu 1944 Polski Sztab Partyzancki podporządkowany nie PPR w kraju, ale tajnemu Centralnemu Biuru Komunistów Polski przy KC WKP(b) (o którego istnieniu Gomułka nie wiedział do lipca 1944), działającym w Moskwie. Większe zrzuty radzieckiej broni dla Armii Ludowej nastąpiły dopiero w końcu maja 1944. Władysław Gomułka pisał w swych pamiętnikach: „(...) wysyłane przez ZPP do kraju oddziały partyzanckie, złożone z Polaków pochodzących z terenów zabużańskich przyłączonych do ZSRR otrzymywały polecenie, aby nie uznawały wojskowego i partyjnego kierownictwa PPR i AL, lecz działały samodzielnie, utrzymując tylko radiołączność z Moskwą. Co więcej, jak powiedział w rozmowie z przedstawicielami AL na Lubelszczyźnie dowódca przybyłej tam zza Bugu brygady partyzanckiej »Jeszcze Polska nie zginęła« Robert Satanowski, otrzymał on od kierownictwa ZPP (CKPB) instrukcję, aby starał się podporządkować sobie działające tam nasze oddziały partyzanckie”.

PKWN i przejęcie władzy

Od sierpnia 1944 członek tajnego Biura Politycznego KC PPRRyszard Terlecki: Miecz i tarcza komunizmu. Historia aparatu bezpieczeństwa w Polsce 1944–1990, Kraków 2007, s. 34.. W Rządzie Tymczasowym, a później w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej, I wiceprezes Rady Ministrów i minister Ziem Odzyskanych.

W październiku 1944 na polecenie Józefa Stalina nastąpiło zaostrzenie represji aparatu bezpieczeństwa kierowanego przez PPR wobec podziemia. Skala represji wzrosła tak bardzo, że zaniepokoiło to Gomułkę. Gomułka mówił na plenum KC PPR w maju 1945:

Gomułka odniósł się również do działań sowieckich służb bezpieczeństwa (NKWD, NKGB, Smiersz) na zajmowanych przez Armię Czerwoną terenach Polski.

Według notatki Andrzeja Werblana z rozmowy z Gomułką przeprowadzonej w roku 1981: